NEUROFEEDBACK NEDİR ? BİR GÜNCELLEME

 

D. Corydon Hammond

Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon, Utah Üniversitesi Tıp Fakültesi, Salt Lake City, Utah, ABD

 

Hem profesyonelleri hem de kamuyu bilgilendirmek için yazılan bu makale, neurofeedback (EEG biofeedback) alanında bir güncelleme ve genel bakış sağlar. Değerlendirme ve neurofeedback uygulama süreçleri açıklanmıştır. Takiben, neurofeedback’in tedavi amaçlı olarak hangi alanlarda kullanıldığı belirtilmiş ve araştırma bulgularının bir özeti sunulmuştur. Potansiyel riskleri, yan etkileri ve olumsuz reaksiyonları bahsedilmiş ve yasal olarak nitelikli uygulamacıların seçilmesi için gereken ana esaslar sıralanmıştır.

 

GİRİŞ

 

1960’ların sonu ve 1970’li yıllarda öğrenilmiş olduğu gibi, beyin dalgası paternlerini yenilemek ve yeniden eğitmek mümkündür (Kamiya, 2011; Sterman, LoPresti, & Fairchild, 2010). Bu çalışmaların bazıları, rahatlamayı artırmak amacı ile alfa beyin dalgası aktivitelerini artıran uygulamalar ile başlamıştır. Diğerleri ise Kaliforniya Üniversitesi, Los Angeles’da ilk önce hayvanlar üzerinde, daha sonra insanlar ile kontrolsüz epilepsi tedavisinde gerçekleştirilen araştırmalardan oluşmaktadır. Bu beyin dalgası eğitimi EEG biofeedback veya neurofeedback olarak adlandırılır. Daha detaylı bir tartışmaya başlamadan önce, yazar beyin dalgası aktivitesi ile ilgili ön bilgilerin üzerinden geçecektir. Beyin dalgaları çeşitli frekanslarda meydana gelir. Bazıları hızlıdır ve bazıları epeyce yavaştır. Bu EEG bantlarının klasik isimleri delta, teta, alfa, beta ve gamadır. Bunlar saniye veya hertz (Hz.) başına döngüler halinde ölçülür. Aşağıdaki tanımlar, bilimsel titizlikten yoksun olmalarına rağmen genel okuyucuya farklı frekanslar ile ilişkili aktiviteler hakkında bilgi verecektir.

 

Gama beyin dalgaları 30 Hz.’in üzerinde olan çok hızlı EEG aktiviteleridir. Bu frekanslar hakkında daha çok araştırma yapılması gerektiği halde, bu aktivitenin bir kısmının son derece yoğun dikkat ile ilişkili olduğunu ve beynin farklı bölgelerinden bilgileri işleme alma ve bütünlemede yardım ettiğini bilmekteyiz. Beta beyin dalgaları kısa ve nispeten hızlı, (13–30 Hz. üstünde) zihinsel/entellektüel aktivite durumu ve dışsal odaklı konsantrasyon ile ilişkili beyin dalgalarıdır. Bu genellikle uyanık ve tetikte olma durumudur. Bu frekans bandının alçak ucundaki aktivite (örk. sensorimotor ritim veya SMR) rahatlamış dikkat ile ilişkilidir. Alfa beyin dalgaları daha yavaş ve daha büyüktür (8–12 Hz). Genellikle rahatlama durumu ile ilişkilidir. Bu aralığın alçak yarıdaki kısmı, önemli ölçüde, beynin boş vitese geçtiğini, rahatlamış ve gerektiğinde yanıt verebilecek olmasına rağmen kopmuş olduğu durumla alakalıdır. Eğer insanlar sadece gözlerini kapatır ve huzurlu şeyler hayal etmeye başlarlarsa, dakikanın yarısından az bir sürede alfa beyin dalgalarında bir artış görülmeye başlanır. Bu beyin dalgaları özellikle kafanın arka bölgesinde çoktur. Teta aktivitesi genellikle gün içinde hayal kurma, zihinsel verimsizlikle ilişkili dalgın olma durumunu yansıtır (4–8 Hz). Çok yavaş seviyelerde, teta beyin dalgası aktivitesi son derece rahatlamış, uyku ve uyanıklık arasındaki alacakaranlık durumunu yansıtır. Delta beyin dalgaları (0,5-3,5 Hz.) çok yavaş, yüksek amplitüdlü (büyüklüğü) beyin dalgalarıdır ve derin, dinlendirici uykuda deneyimlediğimiz türdendir. Genel olarak, baskın beyin dalgası durumları, farklı seviyelerdeki farkındalık ile ilişkilidir.

 

Şu da unutulmamalıdır ki, her birimiz her zaman, bu çeşitli beyin dalgası frekanslarını belli seviyelerde beynimizin farklı bölgelerinde bulundururuz. Delta beyin dalgaları, örneğin, beynin bazı bölgelerinin beslenmek için “çevrim dışı” olduğu zamanlarda ortaya çıkar ve delta öğrenme güçlükleriyle de ilişkilidir. Eğer bir kişinin uykusu geliyorsa, daha fazla delta ve yavaş teta dalgalarının içeri sızdığını ya da insanlar dış uyaranlara karşı dikkatsizlerse ve kafaları dalgınsa, daha fazla tetanın mevcut olduğunu söyleyebiliriz. Eğer bir kişi son derece endişeli ve gergin ise, beynin farklı bölgelerinde aşırı derecede yüksek beta dalgası frekansları bulunabilir, fakat başka durumlarda bu, duygu kontrolü ile ilişkilendirilen frontal bölgelerde fazla sayıda yetersiz alfa aktivitesi olmasıyla bağlantılıdır. Dikkat-Eksikliği / Hiperaktivite Bozukluğu (DE, DEHB), kafa travması, inmesi, epilepsisi, gelişimsel bozuklukları ve çoğu zaman kronik yorgunluk sendromu ve fibromiyaljisi olan kişilerin yavaş dalgalarında (genellikle teta ve bazen de aşırı alfa) aşırı bir artış görülmektedir. Beynin yönetici işlevlerini yürüten (frontal) bölgelerinde aşırı derecede yavaş dalgalar bulunduğu zaman, dikkati, davranışları ve / veya duyguları kontrol etmek güçleşir. Bu gibi insanlar genellikle konsantrasyon, bellek, dürtü ve duygudurum kontrolü ya da hiperaktiviteleri ile ilgili sorunlar yaşarlar. Odaklanmada sorun yaşadıklarından dolayı entelektüel etkinliklerinde azalma görülür.

Okuyucunun görebileceği gibi, beynin nasıl işlediği konusu karmaşıktır. Araştırma, (Hammond, 2010b) DE/DEHB, anksiyete ya da obsesif kompulsif bozukluk gibi farklı tanı grupları ile ilişkili EEG patternlerinde heterojenlik olduğu tespit edilmiştir. Yani, bilimsel araştırma, sadece insanların davranışlarını gözlemleyerek tanı konulamayan ve her birinin farklı tedavi protokolü gerektirdiği en az 3 ana alt kategori olduğu bulgusunu edinmiştir. Bu resim, bazen birden çok sorunun birlikte gelişmesi olgusundan ötürü (ve yalnızca DE/DEHB değil) daha da karmaşık hale gelebilmektedir. Bu yüzden, hangi EEG frekanslarının aşırı ya da sapmış olduğunu ya da işlem hızı ve koheransta problem olup olmadığını, varsa beynin hangi bölgelerinde olduğunu belirlemek için neurofeedback yapılmaya başlanmadan önce uygun değerlendirme yapılması önemlidir. Uygun bir değerlendirme tedavinin bireyselleştirilmesine olanak sağlar ve hastaya göre şekillendirilir.

Neurofeedback uygulaması EEG (beyin dalgası) biofeedback’tir. Tipik uygulama sırasında, bir ya da daha çok elektrot kafa derisine yerleştirilir ve bir ya da iki tanesi genellikle kulak memesine konur. Daha sonra, ileri teknoloji ürünü elektronik ekipmanlar, beyin dalgası aktiviteleriniz hakkında gerçek zamanlı, anında geri bildirim (genellikle işitsel ve görsel) sağlar. Elektrotlar bize, beyinden gelen elektriksel patternleri ölçmemizde yardımcı olur – bir doktorun derinizin üzerinden kalbinizi dinlemesi gibi. Beyninize hiçbir elektrik akımı verilmez. Beyninizin elektriksel aktivitesi bilgisayara yansıtılır ve kaydedilir.

Normalde, hastalar geçerli bir şekilde kendi beyin dalgası paternlerini değiştiremezler çünkü gerekli farkındalığa sahip değildirler. Buna rağmen, beyin dalgalarının bir bilgisayar ekranında oluştuğunu saniyenin binde biri içinde gördüklerinde, bu onlara beyin dalgalarını etkileme ve yavaş yavaş değiştirme olanağı sağlar. Bu hareket mekanizması genellikle operant koşullanma olarak düşünülür. Biz harfi harfine tekrar koşulluyoruz ve beyni düzenliyoruz. İlk başta, değişiklikler kısa ömürlüdür fakat zamanla daha dayanıklı hale gelirler. Devamlı geri bildirim, koçluk ve pratikle daha sağlıklı beyin dalgası paternleri düzenlemek birçok insanda çoğu zaman mümkündür. Bu makalede daha sonra ele alındığı üzere, birçok araştırma önemli gelişmelerin %75 ila %80’lik oranlarla görüldüğünü tespit etmiştir. Bu süreç daha çok beyin ile spor yapma ya da fizik terapiye benzer ve bilişsel esnekliği ve kontrolü artırır. Bu nedenle, belirtiler DE/DEHB, öğrenme güçlüğü, inme, kafa travması, nörolojik ameliyatları takiben olan bozulmalar, kontrol altına alınmamış epilepsi, yaşlanma ile ilgili bilişsel bozukluk, depresyon, anksiyete, obsesif-kompulsif bozukluk, otizm ya da herhangi beyin ile ilgili rahatsızlıklar yüzünden olsa da, neurofeedback uygulaması direkt olarak beynin elektriksel aktivite paternlerini düzenleyerek rehabilite ettiğinden ekstra olanaklar sağlar. Heyecan verici olan şey, bir sorun biyolojik temelli olsa bile sırf ilaca dayalı olmayan başka bir tedavi alternatifi şimdi mevcuttur. Neurofeedback aynı zamanda “normal” bireylerde, yöneticilerde ve atletlerde doruk (peak) performansı elde etmek için artarak kullanılmaktadır.

On yıldan fazla bir süre önce, Harvard Tıp Fakültesi profesör ve pediatri nörologu olan Frank H. Duffy, M.D., Klinik Elektroensefalografi dergisinde belirttiği üzere, bilimsel literatürün zaten neurofeedback’in “birçok zorlu alanda önemli bir terapötik rol oynaması gerektiğini” öne sürmüştür. Benim fikrime göre, eğer bir ilaç bu kadar geniş çaplı bir etkinlik gösterseydi, dünya çapında kabul görür ve sıklıkla kullanılırdı” (Duffy, 2000, p. v). “Herkes tarafından ciddiye alınması gereken bir alan” (p. vii). O zamandan beri çok sayıda araştırma yayınlamıştır. Bu makale, hem profesyonelleri hem de halkı neurofeedback alanı hakkında bilgilendirmek için yazıldığından, her yayının en ince metadolojik ayrıntısına kadar alıntı yapmadan literatür hakkında genel bir bilgi sunmaktadır.

 

NEUROFEEDBACK UYGULAMASI ÖNCESİNDE DEĞERLENDİRME

 

Bazı kişiler kendi neurofeedback ekipmanlarını alıp, kendilerini ve çocuklarını eğitebilmeyi dilerler. Bu makalenin sonraki bölümlerinde de açıklandığı gibi bu, zarar ve etkisizlik potansiyeliyle doludur. Düzgün bir şekilde yapılabilmesi için, neurofeedback beynin işlevi konusunda uzmanlaşmış ve ekipmanları ve yazılımı kullanabilmenin çok ötesinde bilgi sahibi bir kişi tarafından uygulanmalı ve süpervize edilmelidir. Az önce belirtildiği üzere, uygulamanın başarılı olması ve yan etkilerinin engellenmesi için, bir değerlendirmenin yapılması ve uygulamanın her kişinin kendine has beyin dalgası paternlerine ve belirtilerine göre bireyselleştirilmesi hayati derecede önemlidir. Herkes aynı bölgelerde aynı uygulamalara ihtiyaç duymazlar ve araştırmalar, bir kişinin beyin dalgası paternlerinin sadece kişinin davranışsal belirtilerini gözlemleyerek ayırt edilemeyeceğini göstermiştir. Bu nedenle, neurofeedback uygulamasına geçilmeden önce, yasal lisanslı klinisyenler danışanın ya da hastanın klinik geçmişi hakkında sorular sormalıdırlar. Bazen daha ciddi vakalarda, nöropsikolojik ya da psikolojik değerlendirmeler yapılmasını önerebilirler. Yetkin klinisyenler (Hammond ve ark., 2011) aynı zamanda dikkatli bir değerlendirme yapar ve beyin dalgası paternlerini incelerler. Bazı uygulayıcılar kafa derisine bir veya iki elektrot yerleştirerek ve beynin kısıtlı sayıdaki bölgelerini ölçümleyerek değerlendirme yapabilirler. Diğer klinisyenler, 19 ya da daha fazla elektrotun kafa derisine yerleştirildiği kantitatif elektroensefalografi (QEEG) yöntemiyle daha kapsamlı bir değerlendirme gerçekleştirirler.

 

QEEG, objektif ve bilimsel bir şekilde kişinin beyin dalgası fonksiyonunu ölçen bir çeşit değerlendirme aracıdır. Bu süreç genellikle 60 ila 75 dakika sürer ve beyinden gelen elektriksel aktiviteyi ölçmek için küçük elektrotlardan oluşan bir bonenin başa yerleştirilmesini içerir. Bu işlem, kişi sessizce gözleri kapalı, ya da açık biçimde dinlenirken ve bazen de bir işle uğraşırken gerçekleştirilir. Sonrasında, kişi gözlerini hareket ettirdiğinde ya da kırptığında ortaya çıkan, vücudun hareketinden ya da çene, boyun ve alındaki gerginlikten oluşan artifaktları tamamıyla gidermek için dikkatli bir süreç kullanılır. Sonrasında toplanan beyin dalgaları verileri, danışanın yaşında birisinin beynin nasıl işlemesi gerektiği hakkında bilimsel ve objektif bilgi sağlayan karmaşık ve geniş bir normatif veri tabanı ile istatistiksel olarak karşılaştırılır. Bu değerlendirme süreci uzmanın, hastanın beyin dalgası paternlerinin normalden önemli derecede farklı olup olmadığına, eğer farklıysa nasıl ve nerelerde olduğuna bilimsel, objektif bir şekilde karar vermesine yardımcı olur.

 

1970’ler ve 1980’ler den bu yana, birçok problem için QEEG ile gerçekleştirilen önemli sayıda araştırma vardır. Bol miktarda kanıt, Thatcher (2010)’da özetlendiği gibi, QEEG değerlendirmesinin geçerliliğini doğrulamaktadır ve QEEG tekniğini kullanmış yüzlerce bilimsel çalışma yayınlamıştır. Bu çalışmalar, QEEG’nin hafif travmatik beyin hasarı (TBH; ve sporla alakalı beyin sarsıntısı), DE/DEHB, öğrenme güçlüğü, depresyon, obsesif-kompulsif bozukluk, anksiyete, panik bozukluğu, madde bağımlılığı, otizm ve başka birçok rahatsızlığı (şizofreni, inme, epilepsi ve demans da dahil; örn. Alper, Prichep, Kowalik, Rosenthal, & John, 1998; Amen ve ark., 2011; Barry, Clarke, Johnstone, McCarthy, & Selikowitz, 2009; Clarke, Barry, McCarthy, & Selikowitz, 2001; Clarke ve ark., 2007; Harris ve ark., 2001; Hoffman ve ark., 1999; Hughes & John, 1999; Newton ve ark., 2004; Thatcher, 2010; Thatcher ve ark.,1999) değerlendirmede yardımcı olan belgelenmiş gücünün olduğunu tespit etmiştir. QEEG aynı zamanda DE/DEHB (Suffin & Emory, 1995) ve alkolizm ve madde bağımlılığı (Bauer, 1993, 2001; Prichep, Alper, Kowalik, John, ve ark., 1996; Prichep, Alper, Kowalik, & Rosenthal, 1996; Winterer ve ark., 1998) gibi durumlarla gerçekleştirilen müdahaleler sayesinde tedavi sonuçlarını tahmin etmeyi mümkün kılmıştır.

 

Amerikan Psikoloji Birliği QEEG’nin eğitim alınarak kullanılmasının psikologların alanı içerisinde olduğunu onaylamıştır ve Uluslar arası Neurofeedback ve Araştırma Topluluğu (ISNR) da benzer şekilde QEEG’nin eğitim almış sağlık yetkilileri tarafından kullanımını onaylamış (Hammond ve ark., 2004) ve neurofeedback ile kullanımına yönelik standartlar geliştirmiştir. Bu değerlendirme alanında sertifikalandırılmış bireylere, EEG ve Klinik Sinirbilim Topluluğu (http://www.ecnsweb.com/provider-directory.html) veya Kantitatif Elektroensefalografi Sertifikasyon Kurulu (http://www.qeegboard.org) yoluyla ulaşılabilir.

 

NEUROFEEDBACK UYGULAMASI

 

Değerlendirme tamamladıktan ve bir kez tedavi hedefleri belirlendikten sonra, en yaygın olarak neurofeedback uygulama seanslarında bir ve iki elektrot kafa derisine ve biri veya daha fazlası kulak memesi üzerine yerleştirilir. Uygulanan kişi daha sonra genellikle bilgisayar ekranındaki görüntüyü izler ve ses tonlarını dinler (bazen okuma gibi bir aktivite yaparken). Bu uygulama seansları kişiye beyin dalgaları paternlerini düzenlemesi ve zamanla değiştirmesi için yardımda bulunması için geliştirilmiştir. Örneğin, bazı kişiler beyinlerinin belli bölgelerinde beyin dalgalarının boyutunu ya da hızını artırmayı öğrenme ihtiyacı hissedebilirlerken diğerleri beyin dalgalarının hızını ve büyüklüğünü azaltma ihtiyacı hissedebilirler. Genel olarak başlangıç seviyesindeki gelişmeler ilk 5 ila 10 seans arasında fark edilmeye başlanır. Anksiyete ya da insomnia için tedavi uzunluğu 15 ile 20 seans kadar olabilir, ancak DE/DEHB ya da öğrenme güçlüğü gibi diğer durumlarda durumun şiddetine göre daha çok 30 ila 50 seans gerekebilir. Her seans genellikle ekipman bağlandıktan sonra 20 ila 25 dakika kadar sürer. Komplike durumları tedavi ederken ya da birden çok bozukluğun veya tanının mevcut olduğu durumlarda, bir klinisyen her zaman ne kadar tedavi seansının gerekli olacağını öngöremeyebilir.

 

NEUROFEEDBACK’İN ÖZELLEŞTİRİLMİŞ TÜRLERİ

 

Neurofeedback’in açıklanması gereken birkaç yenilikçi çeşidi vardır. Her biri şu ana kadar anlatılan geleneksel neurofeedback metodlarından değişik şekillerde farklılaşır ve yine her biri teknolojideki önemli ve şaşırtıcı gelişmeleri yansıtır.

 

Yavaş Kortikal Potansiyeller Eğitimi

 

Bir dakikalığına çok teknik konuşmak gerekirse, yavaş kortikal potansiyelleri, .3 Hz’den genellikle 1,5 Hz.’e kadar uzanan çok yavaş frekans aralığındaki pozitif ve negatif EEG polarizasyonlarıdır. Değişken akım EEG aktivitesinin üzerinde oluştuğu, direkt akım tabanı olarak düşünülebilirler. Bilişsel işlemleme sırasında oluşan direkt akım potansiyellerinde genellikle negatif bir değişim olur (eksitatör etkileri yaratmak için) ve pozitif yavaş kortikal potansiyeller kortikal ağların inhibisyonu sırasında olur. Örneğin bir epileptik nöbet öncesinde ve sırasında, korteks elektro negatiftir ve bu tarz hipereksitabilite birçok çeşit migrenden önce görülebilmektedir. Nöbet sonrasında, korteks yorulduğunda, elektro-pozitif hale geçer. Yavaş kortikal potansiyel neurofeedback uygulaması, özellikle Avrupa’da epilepsi ve DEHB ile gerçekleştirilmiştir (örn., Kotchoubey, Blankenhorn, Froscher, Strehl, & Birbaumer, 1997; Kotchoubey ve ark., 2001; Strehl ve ark., 2006). Bu çeşit neurofeedback migrenlerin tedavisinde de güçlü bir potansiyele sahip olabilir (Kropp, Siniatchkin, & Gerber, 2002). Bu uygulamada, danışan bilgisayardaki görsel uyaranı değiştirmeye odaklanırken bir elektrotlar kafanın ortasının merkezine ve birer tane de kulak arkalarına yerleştirilir (Strehl, 2009).

 

DÜŞÜK ENERJİLİ NEUROFEEDBACK SİSTEMİ

 

Düşük Enerji Neurofeedback Sistemi (LENS; Hammond, 2007b; Larsen, 2006; Ochs, 2006), sadece alan şiddeti 10–18 watt / cm2 olan birçok küçük elektromanyetik alanı içeren geri bildirim yoluyla etkiler üreten benzersiz ve pasif bir neurofeedback çeşididir. Bu geri bildirim, sıradan bir cep telefonunu kulağımıza tuttuğumuzda bize gelen girdinin sadece 1/400’üne eşdeğer ya da ya da pille çalışan bir saatten gelen çıktının gücü kadar küçüktür. Hasta nispeten hareketsiz, genellikle gözleri kapalı dinlenirken elektrot tellerinden aşağı 1-s aralıklarla iletilir. Bu geribildirim, baskın beyin dalgası frekansından daha hızlı belirli bir sayıda deviri sabitleyebilmek için saniyede 16 kez ayarlanır. Birçok ön araştırma ve klinik deneyim, LENS’de yayınlanan makalelerle, TBI (Hammond, 2010C; Schoenberger, Shiflett, Esdy, Ochs & Matheis, 2001), fibromiyalji (C. C. S. Donaldson, Sella, & Mueller, 1998; Mueller, Donaldson, Nelson, & Layman, 2001), öfke (Hammond, 2010a), huzursuz bacak sendromu (Hammond, basılıyor), ADD/DEHB, anksiyete, depresyon, uykusuzluk ve diğer koşulların (Larsen, 2006; Larsen, Harrington, & Hicks, 2006) tedavisini desteklemektedir. LENS hatta hayvanlarda davranışsal problemlerin modifiye edilmesi için kullanılmıştır (Larsen; Larsen ve ark, 2006). LENS yaklaşımın avantajları, yaygın olarak geleneksel neurofeedback’den daha hızlı sonuçlar elde etmesinin görülüyor olması ve çok küçük çocuklar, daha az motivasyonu olan bireyler ve diğer neurofeedback uygulamalarında gerekli olan dürtü kontrolü veya dayanıklılığı olmayan bireyler ile kullanılabilir olmasıdır.

 

Hemoensefalografi

 

Geri bildirim sağlayan iki farklı hemoensefalografi (HEG) sistemi vardır ki bunların serebral kan akımını etkilediği düşünülmektedir (Toomim & Carmen, 2009). HEG uygulamaları üzerine vaka serileri raporlarından oluşan ön araştırma çalışmaları, belki de özellikle migren için, cesaret vericidir (Carmen, 2004; Coben & Pudolsky, 2007b; Duschek, Schuepbach, Doll, Werner, & Reyes Del Paso, 2010; Friedes & Aberbach, 2003; Mize, 2004; Sherrill, 2004; Toomim ve ark., 2004).

 

Canlı Z-skor Neurofeedback Uygulaması

 

Canlı z-skor uygulaması, kafada genellikle 2, 4 ya da daha fazla elektrotun kullanıldığı daha yeni bir buluştur. Sürekli hesaplamalar, farklı değişkenler üzerinde (örneğin, güç, asimetriler, faz-lag, tutarlılık) beynin işleyişini bilimsel olarak geliştirilmiş bir normatif veritabanı ile karşılaştırarak yapılır. Geri bildirim, sonra, hastanın yaklaşık yaş grubu için normları ile anbean istatistiksel olarak karşılaştırılmasına dayanmaktadır. Diğer neurofeedback yöntemleri gibi, sağlanan geribildirim beynin normal fonksiyona doğru yöneltilmesi üzere hazırlanmıştır. Bu geribildirim, genelde kişi iyi performans sergilemediğinde görüntülerin kararıp titrediği bir DVD görüntülenmesi ile olur ve kişinin beyin işlevleri normlara yaklaştığında görüntü daha net ve parlak bir hale gelir. Bu noktada, uykusuzluk üzerine gerçekleştirilen pozitif sonuçlu yeni bir kontrollü çalışma hariç (Hammer, Colbert, Brown & Ilioi, 2011), bu yöntem hakkında yayınlananların çoğunluğu, vaka serileri bulgularıdır (Collura, 2008a, 2008b, 2009; Collura, Guan,Tarrant, Bailey, & Starr, 2010; Collura, Thatcher, Smith, Lambos, & Stark, 2009). Fakat bu tedavi öncesi ve sonrası QEEG’leri de içeren ön çalışma bulguları son derece umut vericidir. Bu makale yazılırken, 19 elektrotun bulunduğu bütün bir elektrot bonesinin eğitim için kullanılabileceği, bu yöntemin bir uzantısı hazır hale gelmiştir

 

LORETA Neurofeedback Uygulaması

 

Loreta düşük çözünürlüklü elektromanyetik tomografi anlamına gelir. Bir frekans bandı içinde hastanın EEG aktivitesinin beyin jeneratörlerinin (örneğin, anterior singulat, insula, fuziform girus) yerini tahmin etmemizi sağlayan bir çeşit QEEG analizidir. Bu yöntem hakkında birçok ön araştırma (Cannon & Lubar, 2007; Cannon ve ark., 2007; Cannon ve ark., 2006; Congedo, Lubar & Joffe, 2004) yayınlanmıştır. On dokuz elektrotun bütün bir elektrot bonesi ile her seansta kafaya yerleştirilmesini gerektiren yoğun bir emek sarf edilmesi gerekmektedir. Bu yaklaşımın, zor vakalarda sonuçları geliştirmede ve/veya tedavinin uzunluğunu kısaltmada yardımcı olabileceğine inanılır ve bir ön rapor değişikliklerin kalıcı olabileceğini belirtir.

 

 

 

 

Fonksiyonel MR Neurofeedback

 

Fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI), beynin işleyişini değerlendirmek için beynin aktivasyonunu inceleyen çok karmaşık bir nöro-görüntüleme çeşididir (MRI’ın aksine beyin yapısını inceler). Son birkaç yılda etkileyici bir bilimsel gelişme, fMRI’ın neurofeedback için kullanılması olmuştur (Caria ve ark., 2007; deCharms, 2007; deCharms ve ark., 2004; deCharms ve ark., 2005; Haller, Birbaumer, & Veit, 2010; Johnston, Boehm, Healy, Goebel, & Linden, 2010; Rota ve ark., 2009; Weiskopf ve ark., 2004; Weiskopf ve ark., 2003; Yoo ve ark., 2006). fMRI neurofeedback’in bir avantajı, beynin derin subkortikal alanlarda işleyişini inceliyor olabilmesidir. Buna rağmen, ciddi bir pratik dezavantajı çok pahalı olması ve günlük kullanımı ile alakalı önemli masrafların yanında ekipmanlarının 1 milyon dolar ve üzerinde tutmasıdır. Bu yaklaşım, yakın gelecekte tedavi opsiyonu olarak gerçekçi kliniksel bir umut olarak düşünülen bir yöntem gibi görülmemektedir.

 

NEUROFEEDBACK TEDAVİSİNİN UYGULAMA ALANLARI

 

DE/DEHB

 

Neurofeedback, 1970’lerin sonlarından bu yana, DE/DEHB ve öğrenme güçlükleri için araştırılmış, yenilenmiş ve test edilmiştir. Birçokları gibi Dr. Joel Lubar ve arkadaşları tarafından (örn. Lubar, 1995) Tennessee Üniversitesi’nde gerçekleştirilen klinik çalışmalar, beyni yeniden düzenlemenin olası olduğunu defalarca göstermiştir. Hatta bir randomize kontrollü çalışma (Levesque, Beauregard, & Mensour, 2006) DEHB tanısı almış çocuklarda neurofeedback tedavisini takiben görülen davranışsal değişimleri taklit eden beynin işleyişindeki olumlu değişimleri fMRI nöro-görüntüleme ile raporlamıştır. Bu ve alıntı yapılan diğer araştırmaların hepsi neurofeedback’in DE/DEHB tedavisinde etkinliğini yansıtan ciddi kanıtlar sunmaktadır. Ortalama bir uyarıcı ilaç tedavisi çalışması takibi sadece 3 hafta sürerken (sadece 4 uzun süreli ilaç takip çalışması 14 ay ya da daha uzun sürmüştür), Lubar (1995) vakalar üzerine 10 yıllık takipler yayınlamış ve danışanların yaklaşık %80’ininde neurofeedback tedavisinin DE ve DEHB belirtilerini önemli oranda iyileştirebildiğini tespit etmiştir; ve bu değişiklikler kalıcı olmuştur.

 

Rossiter ve La Vaque (1995), 20 seans neurofeedback’in Ritalin kullanmaya kıyasla dikkat ve konsantrasyonda karşılaştırılabilir gelişmeler doğurduğunu tespit etmiştir. Fuchs, Birbaumer, Lutzenberger, Gruzelier, ve Kaiser (2003) ve Rossiter (2005), benzer şekilde neurofeedback’in Ritalin’den daha fazla iyileştirmeye yol açtığını göstermiştir. Drechsler ve ark. (2007) DEHB tanısı almış çocuklarla yavaş kortikal potansiyelleri uygulamasının grup terapisinden daha üstün olduğunu tespit etmiştir. Randomize kontrollü çalışmalarda neurofeedback’in EMG biofeedback’den üstün olduğu bulgusu da edinilmiştir (Bakhshayesh, 2007). Bir yıllık takipli kontrol gruplu çalışmada, Monastra, Monastra ve George (2002), neurofeedback’in Ritalin’e oranla ilaca devam etme gereksinimi duyulmadan daha üstün gelişmeler ürettiğini göstermişlerdir. Randomize kontrollü bir çalışmada, Leins ve ark. (2007) 30 seanslık hem yavaş kortikal potansiyelleri uygulamasının hem de geleneksel neurofeedback’in bilişsel, dikkatle ilgili, davranışsal ve zekâsal (IQ) gelişmeler kaydetmede etkili olduğunu ve tedaviden 6 ay sonra sabit kaldığını göstermişlerdir.

 

Gevensleben ve ark. (2009b), randomize kontrollü bir çalışmada neurofeedback uygulamasının (etki değeri = .60) bilgisayar tabanlı dikkat becerileri eğitiminden (plasebo kontrol niteliklerine sahip olacaktır) daha üstün olduğunu göstermiştirler. Davranışsal ve dikkat gelişmeleri Strehl ve ark. (2006) ve Gevensleben ve. (2010) tarafından gerçekleştirilen 6. aydaki takip çalışmalarında korunmuş olduğu tespit edilmiştir ve ikinci araştırmacı grup neurofeedback uygulamasının, Holtmann ve ark. (2009) gibi, bilgisayar tabanlı dikkat becerileri eğitiminden daha üstün olduğu tespit edilmiştir.

 

İki randomize, çift kör plasebo kontrollü çalışma (deBeus & Kaiser, 2011; deNiet, 2011), neurofeedback’in DEHB üzerindeki etkinliğini raporlamıştır. Diğer daha yakın zamanlı, büyük randomize kontrollü çalışmalar (Gevensleben et al., 2009a; Wrangler ve ark., 2010) neurofeedback uygulamasından elde edilen gelişmelerin sadece belirli olmayan plasebo faktörlerin yansıması olabileceği endişelerini gidermek için daha çok şey yapmalıdırlar. Bu çalışmalar, EEG ve karmaşık olay alakalı potansiyel ölçümleri kullanılarak elektrofizyolojik beyin işlevlerinde, daha önceki bulguları takip ederek (Heinrich, Gevensleben, Freisleder, Moll, & Rothenberger, 2004) ve farklı sinirsel mekanizmaların farklı eğitim teknikleriyle alakalı olduğunu göstererek, protokolle belirlenen değişiklikler olduğunu tespit etmiştir. Heinrich araştırmasındaki iki yıllık bir takip (Gani, Birbaumer, & Strehl, 2008), sadece dikkat ve davranışlardaki gelişmelerin kalıcı olmadığını, bazı aile puanlamalarının takip eden 2 yıl içerisinde artış gösterdiğini tespit etmiştir. deNiet (2011) tarafından randomize, çift kör plasebo kontrollü bir çalışmada, 6 ve 12 hafta takiplerinde sürekliliği olan gelişmeler, DE/DEHB’si olan yetişkinlerle yapılan LENS tedavinin tamamlanmasından sonra da görülmüştür. Tedaviden sonra 3 ay ila 10 yıl arasında değişen takip değerlendirmeleri (Gani et al., 2008; Heinrich et al., 2004; Lubar, 1995; Monastra et al., 2002; Strehl et al., 2006) DE/DEHB için neurofeedback’den elde edilen gelişmelerin kafa travması ya da madde bağımlılığı gibi beynin işleyişini aksatacak negatif olaylar olmadığı sürece kalıcı olabileceğine dair güçlü kanıtlar sunmaktadır.

 

Yakın zamanlarda gerçekleştirilen bir meta-analiz çalışması (Arns, de Ridder, Strehl, Breteler, & Coenen, 2009) DE/DEHB’de neurofeedback tedavisinin etkili ve spesifik bir tedavi olarak sınıflandırılması için kriterleri karşıladığı sonucuna varmıştır – en yüsek bilimsel geçerlilik seviyesi (La Vaque ve ark., 2002). Neurofeedback ile karşılaştırıldığında, DE/DEHB ilaç tedavisinde bir randomize kontrollü çalışmanın meta-analizi, çalışmaların kalitesinin kötü olduğu, yüksek yayın önyargısı olduğu (yani ilaç firmalarının desteklediği çalışmalarda ilacın etkinliği bulunamazsa yayına sürülmemesi) ve çoğu zaman yan etkilerinin olduğu bulgularını vermiştir. Hatta 4 haftalık bir takip periyodundan uzun, uzun süreli etkilerin (plasebo etkileri hariç) görülmediği bildirilmiştir.

DE/DEHB ilaç tedavisi ile ilgili yakın zamanlı kapsamlı bir özet (Drug Effectiveness Review Project, 2005), DE/DEHB tedavisinde kullanılan ilaçların uzun süreli güvenliği olduğuna dair hiçbir kanıtın olmadığı sonucuna ulaşmıştır ve uzun vadede ya da ergenlerde ve yetişkinlerde akademik performans ve riskli davranışlar üzerinde iyileşmeler hakkında iyi nitelikte kanıtların olmadığı söylenmiştir. Bu ikinci değerlendirmelere Joughin ve Zwi (1999) tarafından da ulaşılmıştır. En uzun randomize kontrollü çok bölgeli çalışma, ilaç tedavisi, “rutin toplum sağlığı” ve davranışsal terapiyi karşılaştırmıştır. Sonuç değerlendiricileri, körleştirilmemiş, bu nedenle önyargılar üremiş ve toplum sağlığından birçok katılımcı ialç tedavisinde de kalmıştır. On dört aylık takipte (MTA Cooperative Group, 1999), tüm gruplar iyileşme göstermiş ve ilaç dikkat ve hiperaktivitede daha iyi sonuçlar ortaya koymuştur (sadece aile değerlendirmelerine göre), fakat saldırganlık, sosyal beceriler, ders notları ve aile-çocuk ilişkilerinde değil. Körleştirilmiş değerlendiriciler (sınıf gözlemcileri) tarafından gerçekleştirilen değerlendirmeler, buna rağmen, gruplar arası bir kanıt gösterememiş ve 3 yıllık takipte (Swanson ve ark., 2007) gruplar arası hiçbir ölçütte farklılık bulunamamıştır; bu bulgular 8 yıllık takipte de doğrulanmıştır (Molina ve ark., 2009). Araştırmalar (örn., Swanson ve ark., 2007) iştah kaybı ve büyümenin durmasının, hızlanmış kalp atışı ve tansiyon, uykusuzluk, duygusal tepki kaybı, dengesizlik, baş ağrısı ve karın ağrısı gibi diğer belirtilerle birlikte ilaç tedavisinin yan etkileri olduğunu belirtmiştir. MTA çalışmasında, çocukların %64’ü yan etkiler bildirmiş, %11’i orta şiddetli ve %3’ü şiddetlidir. DE/DEHB ilaçları ile alakalı yan etkiler o kadar yaygındır ki çocukların %50’sinden azı 6 aydan fazla süreli olarak reçetelendirilen dozlarında kalmıştır (Hoagwood, Jensen, Feil, Vitiello, & Blatara, 2000).

Bu bulgular ışığında, neurofeedback’in invazif olmayışı ve DE/DEHB için yan etkilerden arınmış, ilaç tedavisine bir alternatif olduğu için geçerliği doğrulanmıştır. Uzun sürede de uygun bir maliyete gelmektedir. Bazı bireyler neurofeedback’in ilaç tedavisi ile ilişkili maliyetlerden daha fazlasını gerektirdiği endişesini taşımaktadır. Ancak araştırmalar ilaç tedavisiyle ilişkili değerlerin gerçekte çok yüksek olduğunu tespit etmiştir. Örneğin, DE/DEHB için 6 farklı ilaçla gerçekleştirilen bir çalışma (Marchetti ve ark., 2001) okul çağındaki bir hastanın ortalama giderinin her yıl 1.678$ olduğunu göstermektedir. Diğer bir çalışma (Swensen ve ark., 2003) DEHB’nin olduğu ve olmadığı 100.000 ailede sağlık harcamalarını araştırmıştır. DEHB tanısı almış bir kişinin olduğu ailelerde, DE/DEHB tanısı almış üyelerin bulunmadığı ailelere kıyasla direk ve yan (iş kaybı gibi) sağlık harcamalarının ortalamasının diğer aile üyelerinden (o aile içinde DE/DEHB tanısı almamış) yer yıl 1.288 $ daha yüksek olduğu bulgusu edinilmiştir. Bu demektir ki az önce bahsedilen ilaç ücreti, biri DE/DEHB tanısı almış 2 çocuklu bir aile için diğer yan masraflarla birleşince, 5.542 $ olacaktır.

 

DE/DEHB için neurofeedback uygulamasının, genellikle çok az sayıda yan etkiyle, azalan dürtüsellik/hiperaktivite, artan duygudurum sabitliği, düzelen uyku düzenleri, artan dikkat aralığı ve konsantrasyon, artan akademik başarı ve artan depolama ve hafıza ile ilişkili olduğu bulunmuştur. Tedavi öncesi ve sonrası IQ değerlendirmeleri yapan DE/DEHB ve öğrenme güçlüğü çalışmalarının sıklıkla neurofeedback uygulamasını takiben IQ’larda artış bulduklarını belirtmek etkileyicidir. Bu ilerlemeler, bir çalışmada ortalama 9 IQ puanı kadar artarak (Linden, Habib, & Radojevic, 1996), L. Thompson ve Thompson (1998) tarafından gerçekleştirilen diğer bir çalışmada ortalama 13 IQ puanı artışına kadar çıkmıştır. Başka çalışmalarda ise 19 IQ puanı artışı (Tansey, 1991b) ve hatta Othmer, Othmer ve Kaiser (1999) tarafından yapılan çalışmada 23 IQ puanına kadar artış olduğu görülmüştür.

 

Öğrenme ve Gelişme Bozuklukları

 

Öğrenme bozukluğuna gelince Fernandez et al. (2003) bir plasebo kontrollü çalışmada neurofeedback’in etkin bir tedavi olduğunu kanıtladı ve bu ilerlemeler iki sene takipte hala görülüyordu (Becerra et al., 2006). Fernandez’in (Fernandez et al., 2007) ilave makalesinde öğrenme bozukluğu olan 16 çocuğu ele aldı ve neurofeedback’den 2 ay sonra anlamlı EEG değişiklikler kayıt etti ki plasebo grubuyla karşılaştırıldığında plasebo grubunda hiçbir EEG değişikliği görülmedi ve neurofeedback tedavisi grubundaki 11 çocuktan 10’unda akademik performansında objektif ilerlemeler görüldü. Plasebo grubunda ise sadece 5 çocuktan 1’inde ilerleme görüldü. Neurofeedback’in öğrenme güçlüğündeki değerini belgeleyen başka makaleler de yayınlandı (Orlando & Rivera, 2004; Tansey, 1991a; Thornton & Carmody, 2005). Disleksik çocuklarla yapılan randomize kontrollü (Breteler, Arns, Peters, Giepmans, & Verhoeven, 2010) çalışma imlada anlamlı bir ilerleme kayıt etti ve Walker (2010a; Walker & Norman, 2006) 41 disleksi vakasında okuma becerisinde anlamlı gelişmeler gördü. Walker’ın belgelediği ilk 12 vakada (Walker & Norman, 2006), 30 ila 35 seanstan sonra çocukların okuma becerileri en az iki sınıflık bir ilerleme gösterdi. Barnea, Rassis, ve Zaidel (2005) öğrenme bozukluğu olan çocuklarda, 20 seanstan sonra, okuma becerilerinde ilerlemeler saptadılar. Kontrollü bir çalışma olmadığı halde Surmeli ve Ertem (2007) QEEG destekli neurofeedback’in Down Sendromu olan çocuklardaki faydasını araştırdılar. Altmış seans tamamlayan 8 çocuk (bir çocuk 8 seanstan sonra çalışmayı terk etti) dikkat, konsantrasyon, dürtüsellikte, davranış problemlerinde, konuşmada kelime hazinesinde ve QEEG verilerinde ilerlemeler kaydettiler. Surmeli ve Ertem (2010) 23 hafif ve orta derecede zihinsel özürlü çocuğu 80 ila 160 seans QEEG destekli neurofeedback seansıyla tedavi ettiler. Yirmi üçten 22’sinde Gelişimsel Davranış Anketinde (Developmental Behavioral Checklist) ilerlemeler görüldü ve 23’den 19’u Wechsler Çocuk Zeka Testinde (Wechsler Intelligence Scale for Children – WAIS-R) ve bilgisayarlı dikkat testinde ilerlemeler kaydettiler.

 

Bilişin ve Belleğin Geliştirilmesi

 

Neurofeedback’in ayrıca, normal kişilerde bilişin ve belleği geliştirmenin kayıt edilmiş sonuçları var (Angelakis et al., 2007; Boulay, Sarnacki, Wolpaw, & McFarland, 2011; Egner & Gruzelier, 2003; Egner, Strawson, & Gruzelier, 2002; Fritson, Wadkins, Gerdes, & Hof, 2007; Gruzelier, Egner, & Vernon, 2006;

Hanslmayer, Sauseng, Doppelmayr, Schabus, & Klimesch, 2005; Hoedlmoser et al., 2008; Keizer, Verment, & Hommel, 2010; Rasey, Lubar, McIntyre, Zoffuto & Abbott, 1996; Vernon et al., 2003; Zoefel, Huster, & Herrmann, 2010). Bilişsel işlevlerin geliştirmesine ve ihtiyarlamanın etkilerinin geri çevrilmesine “beyin parlatması” deniyor (Budzynski, 1996). Gruzelier, and Rothwell (2010) neurofeedback’in normal kişilerde nöroplastisiteyi geliştirdiğinin kanıtlarını üretebildiler.

 

Kontrol Edilemeyen Epilepsi

 

Epilepsi’nin ilaçla tedavisinde sadece hastaların üçte ikisinde nöbetler tamamen kontrol altına alınabiliyor (Iasemidis, 2003) ve anti epileptik ilaçların uzun vade kullanımının sağlığa riskleri olabiliyor. İlaçla tedavi başarı göstermezse çoğu zaman beyin ameliyatı öneriliyor ama bunun başarısı kısıtlıdır (Witte, Iasemidis, & Litt, 2003). Ayrıca, birçok epilepsi hastası çocuk yapmak isteyen ama ilaçların fetüs üzerindeki etkisinden korkan kadındır. Bundan dolayı ilaçtan ve ameliyattan ötürü veya bunlarla beraber uygulanabilecek bir tedavi seçeneği arzu edilebilir. Araştırmaların gösterdiği; ilaç, nöbetleri yeterli derecede kontrol edemiyorsa neurofeedback, tedaviye bir ek yöntem sağlayabilir ve bu nöbetleri kontrol altına alma potansiyelini sağlayabildiği için ilaçlar azaltılabilir ve beyin ameliyatı gereğini ortadan kaldırabilir.

 

Bu alandaki araştırmalar 1970’lerin başlarında başladı. Bu çalışmalar hem kapsamlıdır hem de titizlikle yapılmıştır ve aralarında körleme, plasebo kontrollü çapraz çalışmalar (Sterman, 2000 araştırma taraması makalesi, ve Tan et al., 2009 meta analiz). Bu çalışmalardaki denekler çoğu zaman en ağır, kontrolden çıkmış ve ilaca dirençli hastalardan ibarettir. Ancak, en ağır grupta bile neurofeedback tedavisi, ortalama olarak, nöbetleri %70 azaltıyor. Bu haşin, tıbben yola gelmeyen, epilepsi vakalarında neurofeedback hastaların %82’sinde nöbetleri kontrol altına almaya yardımcı olabilmiş, çoğu zaman ilaç ihtiyacını azaltabiliyor ki bu ilaçların uzun vadedeki olumsuz etkileri göz önünde bulundurulduğunda bu çok olumlu bir sonuç olabiliyor. Ama neurofeedback’ten sonra birçok hastanın bir ilaç seviyesinde kalmaları gerekebiliyor. Yakın zamanda Walker ve Kozolowski (2005) 10 ardışık vakayı belgelediler, ve neurofeedback’ten sonra %90 nöbetsizdiler, ancak sadece %20’si ilaçsız kalabildiler. Bir diğer 25 kişilik kontrolsüz epilepsi grubunda (Walker, 2008), QEEG destekli neurfeedback’ten sonra %100’ü nöbetlerinden arındılar ve ortalama 5.1 senelik takipte %76’sı hiçbir epilepsi ilacına gerek duymadı. Walker (2010b) tedavi olmayan epilepsisi olan 20 hasta daha belgeledi ve neurofeedback’den sonra 18’i hiç nöbet geçirmedi ve iki hasta nadiren nöbet geçiriyordu. Bu iki hasta sadece 1 anti epileptik ilaçla idare edebiliyorlardı. Bu vakalarda ortalama takip süresi 4 seneydi. Bu raporda Walker ilaçlarını bırakıp hamile kalmak isteyen 9 kadını belgeledi ve dokuzu, ortalama 6 senedir nöbet geçirmediler.

 

Travmatik Beyin Hasarı ve İnme

 

Duygusal, bilişsel ve davranım problemlerini oluşturan beyin sarsıntısı ve kafa darbeleri, araba kazası, savaş (Trudeau et al., 1998), ve spor (McCrea, Prichep, Powell, Chabor,& Barr, 2010; McKee et al., 2009); ki bunların arasında, Amerikan Futbolu (Amen et al., 2011), futbolda kafayla topa vurma (Tysvaer, Stroll, & Bachen, 1989), ve boks (Ross, Cole, Thompson, & Kim, 1983) gibi birçok sebeplerden meydana gelebilir.

 

Açık ve kapalı kafa yaralanmasında (Ayers, 1987, 1991, 1999; Bounias, Laibow, Bonaly, & Stubbelbine, 2001; Bounais, Laibow, Stubbelbine, Sandground, & Bonaly, 2002; Byers, 1995; Hammond, 2007a, 2007b, 2010c; Hoffman, Stockdale, Hicks, & Schwaninger, 1995; Hoffman, Stockdale, & Van Egren, 1996a, 1996b; Keller, 2001; Laibow, Stubbelbine, Sandground, & Bounais, 2001; Schoenberger et al., 2001; Thornton, 2000; Tinius & Tinius, 2001) ve inmede (Ayers, 1981, 1995a, 1995b, 1999; Bearden, Cassisi, & Pineda, 2003; Cannon, Sherlin, & Lyle, 2010; Doppelmayr, Nosko, Pecherstorfer, & Fink, 2007; Putnam, 2001;Rozelle & Budzynski, 1995; Walker, 2007; Wing, 2001) neurofeedback tedavisini ele alan sonuç çalışmaları yayınlandı ama daha fazla yüksek kaliteli araştırmaların yapılması gerekiyor. Bir makale (Hammond,2007b) orta ağırlıkta travmatik beyin hasarının LENS ile tedavisini belgeledi ve bu çalışmada beyin sarsıntısı sonrası semptomlarında kiniksel gelişme gösterdiği gibi, 9.5 sene süren bir travma sonrası anosmiyayı (koku hissinin tamamen yok olması) tamamen iyileştirdi, ki bu hiç duyulmamıştı.

 

Yakın zamanda yayınlanmış bir araştırma gözden geçirme makalesi (Thornton & Carmody, 2008) özellikle QEEG-destekli neurofeedback, travmatik beyin hasarının rehabilitasyonunda, nörokognitif rehabilitasyon stratejilerden, ve ilaçtan üstün olduğunu ima etti. Gelenek gereğince fiziksel tıp hekimleri ve rehabilitasyon hekimleri hastalarına kafa yaralanmasından 1.5 sene sonra daha fazla ilerleme beklememelerini ve kusurlarına (bozukluklarına) alışmaları gerektiğini söylerler. Şimdiye kadar olan klinik deneyim ve araştırmaların gösterdiği, travmadan birçok sene sonra bile neurofeedback tedavisi anlamlı ilerlemeler yaratabiliyor. Biriken kanıtlar gösteriyor ki, kafa yaramalarının rehabilitasyonunda ve beyin sarsıntısı geçiren sporcular için neurofeedback değerli bir ilave tedavi sunmaktadır.

 

Alkolizm ve Madde Kötüye Kullanımı

 

Alkoliklerle (ve alkoliklerin çocuklarını da içeren) yapılan EEG araştırma bulgularında, uzun zaman kaçınmadan sonra bile, bu gruptakilerin, çoğunlukla daha az alfa ve teta beyin dalgalarının olduğunu ve fazla beta aktivitesinin bulunduğunu belgelemektedir.  Bu bulgu, alkoliklerin ve onların çocuklarının beyin bağlantılarının, başka insanlardan daha farklı olduğundan dolayı rahatlamada güçlük çektiklerini göstermektedir. Ancak, alkol kullandıktan sonra alfa ve teta dalgalarının seviyeleri artmaktadır.  Bu nedenden dolayı biyolojik olarak alkolizme meyilli olanlar (ve onların çocukları)  alkolün etkilerine karşı daha korunmasızlar çünkü farkında olmadan alkolikler, beyinlerindeki patolojiyi düzeltmek için kendi kendilerini tedavi ediyorlar.   Alkol aldıktan sonra oluşan dinlendirici ruh hali, altta yatan beyin aktivite paterninden dolayı yüksek derecede pekiştiricidir.  Beta beyin aktivitesinin fazlalığı alkoliklerin ve kokain bağımlılarının tekrar kullanmalarının (relapsın) en iyi göstergesi olduğunu birçok araştırmalar göstermektedir (Bauer, 1993, 2001; Prichep, Alper, Kowalik, John, et al., 1996; Prichep, Alper, Kowalik, & Rosenthal, 1996; Winterer et al., 1998).  Yakın zamanda, neurofeedback ile teta ve alfayı artırarak ve hızlı beta beyin dalgalarını azaltarak alkoliklere stres indirgeme ve derin dinlendirici ruh haline ulaşma eğitimi alkolizmde ek tedavi olarak kullanılması ümit vaat eden potansiyelini göstermiştir.  Peniston and Kulkosky (1989) bu tür eğitimi kronik alkolikleri, alkolik, olmayan kontrol grubuyla ve geleneksel tedavi gören alkoliklerle karşılaştıran bir çalışmada kullandılar.

Otuz seans neurofeedback eğitimi alan alkolikler, alfa ve teta frekanslarında olan EEG’lerin yüzdelerinde ve alfa ritmlerinde kayda değer bir artış görülmüştür.  Bununla beraber, kontrol grubuna kıyasla, neurofeedback grubunda depresyonda kesin bir düşüş de görüldü.  Geleneksel (konvansiyonel) tedavi gören alkoliklerde serum beta-endorfin seviyelerinde (stres ve kalorik alımı [yn. etanol] göstergesi) kayda değer bir artış gösterdiler.  Buna kıyasla, tedavilerine neurofeedback eğitimi eklenenlerde bu beta-endorfin artışını göstermediler.  Dört senelik takiplerde (Peniston & Kulkosky, 1990) geleneksel tedavi gören grubun sadece %20 si hiç alkol kullanmazken, neurofeedback eğitimi gören deney grubunda bu oran %80’di.  Dahası, bu deney grubu Millon Kliniksel Çok Akslı Envanterin (Millon Clinical Multiaxial Inventory  ) 13 skalasında psikolojik uyumunda artış gösterirken, geleneksel tedavi gören alkoliklerde sadece 2 skalada artış görüldü ve bir skalada da kötüleşme kaydedildi.  16-PF personalite envanterinde neurofeedback eğitim almış grup 7 skalada ilerleme gösterirken geleneksel tedavi gören grupta sadece 1 skalada ilerleme görüldü.  Buna benzer olumlu sonuçlar,   depresyonu olan 14 alkolikte 21 ay takipten sonra %92 sinin alkolsüz kalması Paxton ve Peniston (1995) tarafından aktarıldı ve ümit verici neticeler Kızılderililerle yapılan bir çalışmanın 3 sene takibinde de görüldü (Kelley, 1997).   Scott, Kaiser, Othmer, ve Sideroff (2005) 121 kişiyle bir randomize kontrollü çalışma yürüttüler.   Hastalara 40 ila 50 seans neurofeedback uygulandı.  Tedavilerine neurofeedback eklenenler terapide daha uzun kaldılar – madde kötü kullanımda çok önemli bir faktör-.  Bir sene takipte neurofeedback alan hastaların %77’si alkolsüz kalırken geleneksel tedavi görenlerin sadece %44’ü alkolsüz kalabildiler.   Dikkat ölçeklerinde ve Minnesota Multifazik Personalite Envantör-2’de (Minnesota Multiphasic Personality Inventory–2, MMPI-2) 7 skalada ilerleme kaydettiler ki geleneksel tedavi gören grupta sadece 1 ölçekte ilerleme görüldü.    270 sokakta yaşayan “crack” kokain bağımlısına verilen benzer tedavi programından gelen raporlara (Burkett,Cummins, Dickson, & Skolnick, 2005) göre tedaviye neurofeedback’in eklenmesi tedavi merkezinde kalma süresini 3 kat artırıyor.   Bir sene takipte, tedaviyi tamamlayan 94 kişiden %95,7’sinin bir evi olduğu %93,6’sının işte veya okulda oldukları, %88,3 başka bir tutuklanmalarının olmadığı ve %53,2 sinin alkol ve uyuşturucu kullanmadığı görülmektedir ve ayrıca başka bir %23,4’ü de alkolü veya uyuşturucuyu sadece 3 kere kullandıkları görülmektedir, ki bulgular idrar testiyle doğrulanmıştır.  Arani, Rostami, ve Nostratabadi (2010) 30 seans neurofeedback alan ve ayakta tedavi gören (metadon veya Buprenoprin destek) opioid bağımlısını sadece ayakta tedavi gören bağımlı kontrol grubuyla karşılaştırdılar.  Neurofeedback alan hastalar çıktı ölçeklerinde (hipokondriasis, obsesyon, kişiler arası hassasiyet, saldırganlık, psikoz, olumlu sonuç beklentisi ve uyuşturucu kullanma isteği) ve QEEG’lerinde kayda değer ilerleme gösterdiler.  İlk araştırmalar (Horrell et al., 2010) neurofeeback’in kokain bağımlarında  ilaç alma isteğini azaltma potansiyeli olduğunu göstermektedir.

 

Gözden geçirilen kanıtlar, neurofeedback, geleneksel alkolizm ve madde kötüye kullanımı tedavisine eklendiğinde başarı oranlarını ikiye ve hatta üçe katlayabileceği büyük potansiyelini doğrulamaktadır  (Sokhadze, Cannon, & Trudeau, 2008).  Ayrıca maddeyi kötüye kullanımdan doğan beyin hasarlarını sadece iyileştirmede değil de tedavi etmekte ciddi bir potansiyeli olabilir (e.g., Alper et al., 1998; Prichep, Alper, Kowalik, & Rosenthal, 1996; Struve, Straumanis, & Patrick, 1994).

 

Antisosyal Kişilik Bozukluğu ve Ceza Hukuku

 

Quirk (1995) neurofeedback ve galvanik deri tepkisini beraber kullanarak tekrar suç işlemede bir düşüş belgeledi. Smith ve Sams (2005) bir grup erişkin suçlularda dikkatte ve davranışta gelişme kaydedebildiler ve Boys Totem Town projesinde 7 erişkin suçluda (ağır suç işlemiş) (Martin & Johnson, 2005) birtakım ölçeklerde gelişim kaydedildi. Daha yakın bir zamanda Surmeli ve Ertem (2009) QEEG kullanarak tedavileri tespit edilen ve 80–100 seans neurofeedback tedavisi almış 13 hastalık bir vaka çalışması sundular. Sonuçlar Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI), bir dikkat testi ve ailelerle yapılan görüşmeler kullanarak ölçüldü. On üç hastadan 12’si kayda değer bir gelişim gösterdi ve bu gelişimin 2 sene takipte hala devam ettiği görüldü.

 

Öğrenme bozukluklarının, DEHA’nın, kafa darbelerinin, çocukluk dönemindeki tacizlerin, alkolizmin ve maddeyi kötüye kullanımın anormal bir seviyede suç işlemiş popülasyonda görülmeleri (Wekerle & Wall, 2002; Wilson & Cumming, 2009) ve alkolizm ve madde bağımlılığının aile içi şiddette çok görülmesi (Linet al., 2009) bilhassa yüksek tekrar suç işleme oranları ve geleneksel psikoterapinin ve farmakolojik yöntemlerinin kısıtlı etkileri göz önünde bulundurulduğunda neurofeedback’in kullanım potansiyelini ima etmektedir. Bu daha fazla araştırma için çok verimli bir araştırma alanı olacaktır.

 

Travma Sonrası Stres Bozukluğu

 

Peniston and Kulkosky (1991) travma sonrası stres bozukluğu olan bir grup Vietnam savaşı gazilerine Gaziler Yönetimi hastanesinin (VA hastanesi) geleneksel tedavisine 30 tane 30 dakikalık alfa/teta neurofeedback seansı ekledi ve tedaviden 30 ay sonra, sadece geleneksel tedavi gören karşılaştırma grubuyla kıyasladı. Takipte tüm 14 geleneksel tedavi gören hastalar kötüleşti ve hastaneye tekrar yatmaları gerekti. Buna kıyas 15 neurofeedback hastalarının sadece 3’ü kötüleşti. Takipte, neurofeedback tedavisi gören ve ilaç alan 14 hastanın tümü ilaç gereksinimlerini azaltabildikleri halde geleneksel tedavi gören hastalardan sadece bir tanesi ilaç gereksinimini azaltabildi, iki tanesinde bir değişiklik kaydedilmedi ve 10’unun psikiyatrik ilaçlarının arttırılması gerekti. Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI) testinde neurofeedback tedavisi gören hastalar 10 klinik skalada ilerleme kaydedildiği halde geleneksel tedavi grubunda hiçbir skalada ilerleme kayıt edilmedi. Bir çalışmada da (Huang-Storms, Bodenhamer-Davis, Davis, & Dunn, 2006), evlat edilen taciz veya suiistimale maruz kalan 20 çocukta olumlu gelişmeler kaydedildi. Problemleri içselleştirmede ve dışsallaştırmada, sosyal problemlerinde, saldırgan ve suçlu davranışlarda, anksiyete/depresyonda, ve dikkat problemlerinde ilerleme kaydettiler. Neurofeedback travma sonrası stres bozukluklarında ümit vaat ediyor ama daha fazla teyit edici çalışmalar gerekiyor.

 

Otizm ve Asberger Sendromu:

 

Otizm ve Asberger sendromunda neurofeedback tedavisi hakkında kayda değer sayıda araştırma var (Coben & Myers, 2010; Coben & Pudolsky, 2007a; Jarusiuwicz, 2002; Knezevic, Thompson, & Thompson, 2010; Kouijzer, de Moor, Gerrits, Buitelaar, & van Schie, 2009; Kouijzer, deMoor, Gerrits, Congedo, & van Schie, 2009; Kouijzer, van Schie, de Moor, Gerrits, & Buitelaar, 2010; Pineda et al., 2007; Pineda et al., 2008; Scolnick, 2005; Sichel, Fehmi, & Goldstein,1995). Thompson, Thompson, ve Reid (2010) 150 Asberger sendromu ve 9 otistik spektrum hastaları olan ve 40 ila 60 neurofeedback ile birkaç seans biofeedback seansı alan bir vaka çalışmasını yayınladılar. Dikkatte, dürtüsellikte, işitsel ve görsel dikkatte, okumada, imlada, aritmetikte ve EEG ölçeklerinde istatistiksel çok anlamlı gelişmeler kaydettikleri gibi tam puan IQ skorlarında 9 puanlık bir artış görüldü. Burada geçen bazı çalışmalar kontrol grubu çalışmalarıydı. Plasebo kontrollü çalışması da bulunmaktadır (Pineda et al., 2008), ve bu olumlu sonuçların kalıcılığını belgeleyen 6 aylık (Kouijzer et al., 2010) ile 1 senelik takip (Kouijzer et al., 2009) çalışmaları da mevcut. Otistik spektrumda neurofeedback kullanımını ele alan yayınlanmış ve bilimsel toplantılarda sunulan yayınlanmamış makaleleri gözden geçiren bir makale Coben, Linden, ve Myers (2010) tarafından yayınlandı. Bu yazarların neurofeedback ve HEG eğitimi kullanan ve daha yayınlanmamış makalesine alıntı yaparak, Coben genel otistik semptomlarında %42 seviyesinde bir azalma bulmakla beraber, sosyal etkileşim eksikliklerinde %55’lik bir düşüş ve iletişimde %55’lik ve sosyal eksikliklerinde %52’lik bir gelişme kaydetti. Genel olarak neurofeedback’in otistik spektrum bozukluklarında bir tedavi yöntemi olarak pozitif (olumlu) araştırma desteği bulunmaktadır ve bulgular beyin fonksiyonlarında, dikkatte, IQ’da, dürtüsellikte ve velilerin iletişim, stereotipik ve tekrarlama gibi davranışlarının değerlendirmelerinde, çift taraflı sosyal etkileşimlerde, ve sosyal olmada olumlu değişimler görülmektedir. Neurofeedback bu bozukluklara bir kür olmasa bile genelde bu kronik bozukluklarda kayda değer gelişmeler üretebiliyor.

 

Anksiyete ve Depresyon

 

Neurofeedback’in anksiyete tedavisindeki etkinliğini ele alan ümitlendirici 10 tane, kontrollü öncül çalışmalar tespit edildi (Hammond, 2005c; Moore, 2000). Gözden geçirilen 8 anksiyete çalışmalarının 7’sinde olumlu değişimler bulundu. Bir başka çalışmada (Passini, Watson, Dehnel, Herder, & Watkins, 1977) anksiyeteleri olan alkoliklerde sadece 10 seans neurofeedback kullanarak anksiyete durum ve eğilimde, kontrollere kıyasla, istatistiksel olarak çok anlamlı olan olumlu ilerleme kaydedildi ve ilerleme 18 ay takipte hala devam etmekteydi.

 

London Kraliyet Müzik Yüksek Okullunda (London’s Royal College of Music) yapılan bir randomize, plasebo kontrollü çalışma (Egner & Gruzelier, 2003) performans kaygısı üzerinde yapıldı. Bu çalışmada alfa/teta neurofeedback’in çalışmaları mercek altında olması gibi stresli durumlarda çalan yüksek seviyeli müzisyenlerde müzik performansını artırmada etkili olup olmadığı araştırıldı. Alternatif tedavilerle (egzersiz, zihinsel beceriler eğitimi, Alexander tekniği ve daha çok konsantrasyona odaklı iki neurofeedback protokolü) karşılaştırıldığında sadece alfa/teta grubunda stres altındaki canlı müzik performansında gelişme görüldü. Müzik performansıyla (Egner &Gruzelier, 2003), salon dansı performansıyla (Raymond, Sajid, Parkinson, & Gruzelier, 2005), ve şarkı söyleme performansıyla (Kleber,Gruzelier, Bensch, & Birbaumer, 2008; Leach, Holmes, Hirst, & Gruzelier, 2008) benzer randomize kontrollü çalışmalar yapıldı. Tıp öğrencileriyle yapılan bir randomize plasebo kontrollü çalışmada (Raymond, Varney, Parkinson, & Gruzelier, 2005) neurofeedback duygudurumu, güveni, enerjik olma ve kendine hâkim olma hislerini geliştirdi.

 

Neurofeedback’ın, objektif ölçütlerde depresyonun hafiflediği görüldü (Baehr, Rosenfeld, & Baehr, 2001; Hammond, 2001a, 2005b; Hammond & Baehr, 2009). Depresyon hastalarının neurofeedback’le EEG aktivitelerini normalize edebilme seviyeleri depresif semptomların o kadar azalmasıyla bağlantılı (korelasyon) olduğu bulundu (Paquette, Beauregard, & Beaulieu-Prevost,2009). Bir körleme, plasebo kontrollü çalışma (Choi et al., 2011) depresif semptomların azaltılmasında ve yürütücü işlevleri geliştirmesinde, neurofeedback’in plasebodan üstünlüğünü ispat etti.

 

Uykusuzluk

 

Bir randomize kontrollü çalışma (Hoedlmoser et al., 2008) SMR’ı desteklemeye odaklı sadece 10 neurofeedback seansı uyku iğlerinin(spindle) artmasına ve uykuya dalma zamanının kısaltılmasına yol açtığını gösterdi. Bellek konsolidasyonu (pekinleştirmesi) uykuda gerçekleştiği için bu çalışma deneklerin belleklerinin de geliştiğini kaydetti. Bu çalışma daha evvel yapılan çalışmaların (Berner, Schabus, Wienerroither, & Klimesch, 2006; Sterman,Howe, &MacDonald,1970) sonuçlarını da tekrarlayabildi. Hammer et al. (2011) bir randomize tek-kör kontrollü çalışma yayınladılar ve bu çalışmada 20 seans anında z-skoru eğitiminin uykusuzluk tedavisindeki etkinliğini belgeledi. Hauri’nin (1981; Hauri, Percy, Hellekson, Hartmann, & Russ, 1982) uyguladığı kontrol grup çalışmalarında neurofeedback’in etkilerinin uykusuzluk hastalarında kalıcı olduğunu gösterdi. Yakın zamanda başlıca uykusuzluk teşhisi olanlarda yapılan bir randomize kontrol grup çalışması, (Cortoos, De Valck, Arns, Breteler, & Cluydts,2010) internet üzerinden hastanın evinde yapılan ortalama 18 neurofeedback seansı, uykuya dalma zamanında ve toplam uyku zamanında, uyku laboratuarındaki kontrol gruba kıyasla, kayda değer bir gelişmeye yol açtığını gösterdi. Üç uyku bozukluğu olan şizofreni ve şizoafektif hasta bile uyku kalitelerinde, kontrol gruba kıyasla, gelişme gösterdiler (Cortoos et al., in press).

 

Baş Ağrısı ve Migren:

 

Walker (2011) bir nöroloji muayenehanesine gelen 71 migren vakalarını inceledi. Kırk altı hasta QEEG destekli neurofeedback tedavisine onay verdi, 25’i ise ilaç tedavisini tercih ettiler. Tüm vakalarda fazla yüksek frekanslı beta mevcuttu. Bir sene takipte neurofeedback grubunun %54’ünde migrenlerin tamamen ortadan kalktığı görüldü, ilaç grubunda ise hiçbirinde bu görülmedi. Neurofeedback grubunun %39’unun migrenlerinde %50’nin üstünde bir azalma görüldü (ilaç tedavi grubu kıyaslandığında bu rakam %8 idi), ve %50’nin altında bir azalma neurofeedback grubunda hastaların %4’ünde görüldü (ilaç tedavi grubunda ise %20’sinde görüldü). İlaç tedavi grubunun %68’inde migren olma sıklığında hiçbir azalma olmadığı görüldü, neurofeedback grubunda ise sadece 1 hasta (%2) migren sıklığında bir azalma olmadığını aktardı. Siniatchkin, Hierundar, Kropp, Gerber, ve Stephani (2000) yavaş kortikal potansiyel eğitimi gören çocuklarda, bekleme kontrol grubuna nazaran, aydaki migren sayısında kayda değer bir azalma olduğunu gördüler. Carmen (2004) 6 seans HEG eğitimi bitiren migren hastalarında %90’dan fazla bir gelişme gördüğünü belgeledi. Stokes ve Lappin (2010) 40 seans neurofeedback eğitimiyle beraber HEG eğitimi gören migren hastalarının %70’inde, bir seneden fazla olan takipte, migren atağı olma sayısının en az %50 azaldığını gördü. Tansey (1991a) 4 vaka yayınladı. Bunlar ne kadar ümitlendiriciyse de daha fazla kontrollü araştırmaların yapılması gerekiyor.

 

Peak (Doruk) veya Optimal Performans Eğitimi

 

Neurofeedback peak (doruk) performans eğitiminde de kullanılıyor (Vernon, 2005). Örneğin, bir randomize, körleme, kontrollü çalışmada (Egner & Gruzelier, 2003) neurofeedback ,müzik performansını kayda değer bir şekilde geliştirdi ve benzer tasarımlı bir çalışmada (Raymond, Sajid, et al., 2005) salon dansı performansında kayda değer bir gelişme kaydedildi. Bu tür sonuçlar golfta (Arns, Kleinnijenhuis, Fallahpour, & Breteler,2007), okçulukta (Landers, 1991; Landers et al.,1994), hızlı tepki süresinin ve görsel/mekansal becerilerini geliştirmede (ki bunların atletik performansıyla ilgilidir; Doppelmayr & Weber, 2011; Egner & Gruzelier, 2004), şarkı söyleme performansında (Kleber et al., 2008; Leach et al.,2008), rol yapma performansında (Gruzelier, Inoue, Smart, Steed, & Steffert, 2010), ve radar izleme görevlerinde (Beatty, Greenberg, Diebler, & O’Hanlon, 1974) görülmektedir. Çok ilginç bir çalışmada SMR veya alfa ve beta beyin dalgası frekansı eğitimi gören göz mikro cerrahisi öğrencileri, bekleme listesindeki grupla (tedavi görmemiş) karşılaştırıldı. Sadece 8 seans SMR eğitiminden sonra cerrah adayları ameliyat becerilerinde ve anksiyetelerinde kayda değer bir ilerleme göstermekle beraber ameliyat sürelerinde %26’lık bir azalma kayıt edildi (Ros, T.,2009). Bilişsel ve bellek performanslarındaki ilerlemeleri kayıt eden çalışmalar daha evvel gözden geçirilmiştir. Optimal performanstaki neurofeedback uygulamalarının potansiyeli daha fazla araştırma için çok verimli bir alan olacaktır.

 

Neurofeedback Eğitiminin Diğer Klinik Uygulamaları

 

Neurofeedback’in şu alanlardaki kullanımının ilk çalışmaları yayınlanmıştır: kronik yorgunluk sendromu (Hammond, 2001b); Tourette (Tansey, 1986); obsesif kompülsif bozukluğu (Hammond, 2003, 2004; Surmeli, Ertem, Eralp, & Kos, 2011); Parkinson’un tremorları (M.Thompson & Thompson, 2002); tinnitüs (Crocetti, Forti, & Bo, 2011; Dohrmann, Elbert, Schlee, & Weisz, 2007; Gosepath, Nafe, Ziegler, & Mann, 2001; Schenk, Lamm, Gundel, & Ladwig, 2005; Weiler, Brill, Tachiki, & Schneider, 2001); ağrı (Ibric & Dragomirescu, 2009; Jensen, Grierson, Tracy-Smith, Bacigalupi, & Othmer, 2007; Sime, 2004); denge, yutkunma, öğürme, ve enkontinans (Hammond, 2005a); taciz ve ihmal görmüş çocuklar (Huang-Storms et al., 2006) veya reaktif bağlanma bozukluğu (Fisher, 2009); serebral palsy (Ayers, 2004); huzursuz bacak sendromu ve periyodik uzuv oynama bozukluğu (Hammond, yayında); Tip I diyabetes mellitus’e bağlı fiziksel ve duygusal semptomlar (Monjezi & Lyle, 2006); esansiyel tremor; ve kemoterapi veya radyasyon tedavisinden sonra oluşan “kimya sisi” (‘‘chemo fog’’) (Raffa & Tallarida, 2010; Schagen, Hamburger, Muller, Boogerd, & van Dam, 2001).

 

Fibromiyaljide neurofeedback tedavisinde karışık sonuçlar elde edilmiştir. Otuz fibromiyalji hastası olan (ve daha eski LENS versiyonu kullanan) kontrolsüz çalışma (Mueller et al., 2001) duygudurumda, zihin açıklığında ve uykuda kayda değer bir gelişme buldu. C. C. S. Donaldson et al. (1998) daha eski LENS versiyonunu (ve az miktarda EMG biofeedback) kullanarak uzun vadeli takiplerde hastaların %77’sinde kayda değer ilerlemeler kaydettiler, ama yine de bu kontrolsüz bir vaka çalışmasıydı. Buna kıyas bu bulguları Kravitz, Esty, Katz, ve Fawcett (2006) yaptıkları çifte körleme, plasebo kontrollü çalışmalarında teğet edemediler ve Nelson et al. (2010) sahte plasebo kontrol grubuyla karşılaştırdıklarında ağrıda, yorgunlukta ve bilişsel bulanıklıkta ilerlemeler gördüler ama etkiler kalıcı değildi. Buna karşılık Kayıran, Dursan, Dursun, Ermutlu, ve Karamürsel (2010), bir randomize, körleme, kontrol gruplu bir çalışmada 20 seans neurofeedback’i Lexapro ile karşılaştırdılar ve ikisinin de semptomları kayda değer bir seviyede azalttığını kaydettiler ama neurofeedback grubunda gelişmeler anlamlı bir seviyede daha fazlaydı. Araştırmalar şizofrenlerin neurofeedback’e katılabileceklerini gösterdi (Guzelier, 2000; Gruzelier et al., 1999; Schneider et al., 1992) ve kronik şizofrenlerle klinik deneyimler (Bolea, 2010; Cortoos et al., yayında; M. Donaldson, Moran & Donaldson, 2010; Surmeli, Ertem, Eralp, & Kos yayında) ümitlendiricidir ve bu potansiyeli olan ek bir tedavi yöntemi olduğunu gösteriyor.

 

DAHA FAZLA PLASEBO KONTROLLÜ ARATIRMALALAR GEREKLİMİDİR ?

 

Bu makalede geçen oldukça fazla araştırmalara rağmen neurofeedback’in değişik problemlerdeki uygulamalarının bazı alanlarda kontrollü sonuç çalışmalarına hala ihtiyaç vardır. Plasebo kontrollü çalışmalar çoğu zaman bilimsel doğrulamanın zirvesi olarak sayılıyor. Neurofeedback’in olumlu sonuçları, beklenti (plasebo) etkileriyle neurofeedback tedavisine has etkilerin bileşimi olarak adlediliyor (Hammond, 2011; Perreau-Linck, Lessard, Levesque, & Beauregard, 2010), çünkü plasebo etkileri hemen hemen her tedavi yönteminin aktif etkeni olduğu gibi görülüyor. Ama neurofeedback’e has gelişmelerin olduğunu biliyoruz çünkü plasebo etkisinin ötesinde, neurofeedback’e özel, ve anlamlı bir seviyede etkinlik gösteren birtakım plasebo kontrollü çalışmalar bulunmaktadır (Raymond, Varney, et al., 2005). Bu çalışmalar şunları içerir: öğrenme bozukluklarını (Becerra et al., 2006; Fernandez et al., 2003), DE/DEHA (deBeus & Kaiser, 2011; deNiet, 2011), anksiyete (Raymond, Varney, et al., 2005), epilepsi (Lubar et al., 1981), uyku latansı ve bildirimsel öğrenme (Hoedlmoser et al., 2008), yaşlılarda bilişsel işlevlerin artırılması (Angelakis et al., 2007), otizm (Pineda et al., 2008), ve depresyon (Choi et al.,2011), ama bir başlangıç çalışması bu tür etkileri bulamadı (Lansbergen, van Dongen-Boomsma, Buitelaar, & Slaats-Willemse, 2010). Tabi ki hayvanlarda yapılan çalışmalar da (ör: Sterman, 1973; Larsen, Larsen, et al., 2006) neurofeedback’in plasebodan bağımsız iyileştirme etkileri olduğunu ima ediyor. Bir kedinin kafasına bir araştırmacı elektrotlar taktığı için oluşan pozitif beklentilerden dolayı epileptik nöbetlere karşı daha dirençli olması beklenmez.

 

Plasebo kontrollü çalışmaların bulunmasına rağmen bazı akademik araştırmacılar (ör: Loo & Barkley, 2005), sigorta şirketleri ve ilaçla tedavi taraftarları daha fazla plasebo kontrollü çalışmaların yapılması gerektiğini vurgulamaktadırlar ki tıbbi etikçilerin (Andrews, 2001; Lurie & Wolfe, 1997; Rothman, 1987), neurofeedback destekleyicilerinin (La Vaque, 2001), ve Helsinki deklarasyonun (World Medical Association, 2000) beyan ettikleri görüşe göre bilinen etkin bir tedavinin bulunduğu durumlarda plasebo kontrollü çalışmaların yapılmasının gerekmesi etik dışıdır. Plasebo kontrollü çalışmanın birincil faydası bir tedavinin etki mekanizmasını ortaya çıkarmaktır ama bir tedavinin etkinliğini saptamak için gerekli değildir (ör: DE/DEHA’da dikkate ve davranışlardaki olumlu gelişmeler ve bunların stimülan ilaçlarla karşılaştırmaları).

 

Yaygın tıbbi ve psikiyatrik tedavilerin aslında ne kadar ispatlanmış olduğuna bakıldığında 2,711 kardiyak tedavi önerilerin sadece %11’nin birden fazla randomize kontrollü çalışmalara dayandığını öğrenmek aydınlatıcı oluyor (Tricoci, Allen, Kramer, Califf, & Smith, 2009) ve sadece %41’i tek randomize çalışmaya veya randomize olmayan çalışmalara dayanıyor. Geri kalan %48’i sadece “uzman görüşüne” veya vaka çalışmalarına dayanmaktadır. Bir örnek daha, halk genelde bu gerçeğin farkında değildir: psikiyatrik ilaçla depresyon tedavi çalışmaları (Kirsch,2010, ve Moncrieff, 2009 özetlenmiştir) bu ilaçların plasebodan biraz daha etkin (%18) olduğunun sonucuna vardılar (ama bunlar yan etkilerle ve çekilme sendromuyla çoğu zaman ilişkilendiriliyorlar).

 

Bu gerçeklere rağmen sigorta şirketleri ilaçla depresyon tedavisini kabul ediyorlar ve tıbbi tedavilerin büyük bir bölümünü kanıtlanmış gibi görüyorlar. Bu gerçekler daha fazla neurofeedback sonuç çalışmaların yapılması gerekmiyor demek değil de gerçekleşen asıl perspektif güncel tıbbi ve psikiyatrik tedavi yöntemleri farz edildiği kadar sağlam bilimsel kanıtlara dayanmamasıdır.

 

OLUMSUZ ETKİLER, YAN ETKİLER VE EVDE EĞİTİM

 

Neurofeedback eğitimi sırasında bazen hafif yan etkiler oluşabiliyor. Örneğin birisi kendisini yorgun, kafası karışık veya gergin hissedebilir; baş ağrısı hissedebilir; uykuya dalmakta zorluk çekebilir; tedirgin ve huzursuz hissedebilir. Bazen bu tip yan etkiler seansın fazla uzun olmasından ileri gelebiliyor (Matthews, 2007, 2011; Ochs, 2007). Bu tip hislerin çoğu seanstan kısa bir süre sonra geçer. Danışanlar bu tür hisleri terapistlerine bildirirlerse, terapist eğitim protokolüne ayarlama yaparak bu tür hafif yan etkilerini hızlı bir şekilde ortadan kaldırabilir.

 

KALİFİYE UYGULAYICININ SEÇİMİ

 

Tabii daha dikkate değer olumsuz etkilerin oluşması mümkündür (Hammond & Kirk, 2008; Hammond, Stockdale, Hoffman, Ayres, & Nash et al., 2001; Todder, Levine, Dwolatzky, & Kaplan, 2010), bilhassa eğitimli, bilgili ve sertifikalı (http://www.bcia.org) eğitimi kişiye göre tasarlayabilen uzman bir uygulayıcı tarafından yapılmıyorsa veya denetlenmiyorsa. Kişiye göre değil de “herkese tek kalıp” yaklaşımı şüphesiz tedavinin etkisiz olma veya olumsuz etki yaratma riskini artırıyor. Beyin dalgası aktivitelerindeki heterojenlikten dolayı (ör: Clarke et al.,2001; Hammond, 2010b; Prichep et al.,1993) teşhis kategorilerinin genişliğinden dolayı (ör: DE/DEHA, kafa travmaları, depresyon, otizm, veya obsesif kompülsif bozukluğu vs.) tedavinin kişileştirilmiş olması gerekiyor ve araştırmalar gün geçtikçe değişik protokollerin beynin üzerinde değişik etkilerinin olduğunu gösteriyor (ör: Angelakis et al., 2007; Egner & Gruzelier, 2004; Gevensleben et al., 2009a, 2009b; Gruzelier & Egner, 2005; Hauri, 1981; Hauri et al., 1982; Heinrich et al., 2004; Ros et al., 2010; Wrangler et al., 2010)

 

Böylece, herkesin aynı tedaviyi almaya ihtiyacı olmadığı ve eğitim kişiye göre tasarlanmamışsa tedavinin etkisiz, ve çok nadiren olumsuz olma riskinin bulunduğu burada tekrar vurgulanıyor. Örneğin Lubar et. al. (1981) nöbet bozukluğunu araştıran bir ters çevirme çifte körleme kontrollü çalışma yayınladılar ve burada, nöbet bozukluğunun neurofeedback’le düzenleyebileceğini ama yanlış eğitim verildiğinde kötüleşebileceğini belgelediler. Aynı şekilde Lubar ve Shouse (1976, 1977) DE/DEHA semptomlarının düzelebildiğini ama uygun olmayan eğitim verildiğinde kötüleşebildiğini belgelediler. DE/DEHA ile bir örnek daha; bir kaska tek bir elektrot yerleştirildiğinde ve kişileştirilmemiş bir strateji uygulandığında (Steiner, Sheldrick, Gotthelf, & Perrin, 2011), bilgisayarlı dikkat eğitimiyle neurofeedback karşılaştırıldığında çok düşük eşdeğer sonuçlar bulunabildi. Buna kıyas kişileştirilmiş neurofeedback bilgisayarlı dikkat eğitimiyle karşılaştırıldığında (Gevensleben et al., 2010; Gevensleben et al., 2009a, 2009b; Holtmann et al., 2009) neurofeedback anlamlı derecede daha etkin oluyor.

 

Bundan dolayı kapsamlı bir beyin fonksiyonu değerlendirmesi (ör: QEEG ile veya ham EEG aktivitesinin çok dikkatle incelenmesiyle) yapabilecek kalifiye ve sertifikalı bir uzmana başvurulması çok önemlidir. Uygulayıcı “beyin taraması” veya QEEG yaptığını söylüyorsa, bu EEG verileri kabaca bir ölçümleme uygulamak yerine bir normatif veritabanıyla istatistiksel olarak karşılaştırıldığını bilmek çok önemlidir. Bu makalede geçen bir psikolojik, psikiyatrik veya tıbbi bir şikayet için başvuruyorsanız ISNR (Uluslar arası Neurofeedback ve Araştırma Derneği – Internatıonal Society for Neurofeedback and Research) (Hammond et al., 2011) seçtiğiniz uzmanın sadece sertifikalı değil, ayrıca bölgenizde veya eyaletinizde (ilinizde) sağlık profesyoneli veya ruh sağlığı profesyoneli lisansı ve muayenehane izni olmasına dikkat etmeniz gerekir. Sayıları büyüyen kalifiye olmayan bir grup insan neurofeedback aletlerini temin etmeyi başarabiliyorlar ve lisanssız psikiyatri ve tıp icraat etmeye çalışıyorlar. Maalesef alıcı pazarına döndü. Bu doğrultuda bazı insanlar şimdi evde eğitim yapabilen aletleri kiralıyorlar veya leasing yapıyorlar. Evde uygulamanın eğitilmiş ve sertifika almış bir uzman denetimi altında yapılması şiddetle tavsiye ediliyor ve evde eğitim sadece muayenehanede yakından denetlenen eğitimler gerçekleştirdikten sonra yapılmalı (Hammond et al., 2011). Kamuyu bu konuda uyarmak lazım: bunlar yapılmazsa ve denetimsiz kendi başına eğitimin neticesi olarak bazı olumsuz etkiler (ve etkisiz sonuçların daha yüksek olasılığı) meydana gelebilir. Bunu da hatırlamak lazım ki çoğu neurofeedback araştırmalarda belgelenen etkileyici sonuçlar, kalifiye uzmanların çalışmasına dayanmaktadır ve bu uzmanlar kişileştirilmiş değerlendirme süreçleri uyguladılar ve eğitim seansları bir muayenehanede deneyimli terapist tarafından denetlendi, ve evde veya ofiste denetlenmemiş seanslar yapılmamıştır. Hastanın teşvik edildiği ve denetlenen eğitim seansları, denetlenmemiş seanslardan daha iyi sonuçlar veriyor (Hammond, 2000).

 

REFERANS KAYNAKLARI

 

Okuyucular sertifikalı neurofeedback uygulayanları Biofeedback Sertifikasyonu Uluslararası Birliğinin web sitesinden (Certification International Alliance http://www.bcia.org) veya ISNR üye kayıtlarını tarayarak (http://www.isnr.org) bulabilirler. Bu makalenin referanslarına ek olarak ISNR web sitesinde düzenli olarak güncellenen neurofeedback literatürünün kapsamlı bibliyografisini bulabilirler.

 

REFERANSLAR

 

Alper, K. R., Prichep, L. S., Kowalik, S., Rosenthal, M. S., & John, E. R. (1998). Persistent QEEG abnormality in crack cocaine users at 6 months of drug abstinence. Neuropsychopharmacology, 19, 1–9.

Amen, D. G., Newberg, A., Thatcher, R., Jin, Y., Wu, J., Keator, D., & Willemier, K. (2011). Impact of playing professional football on long-term brain function. Journal of Neuropsychiatry & Clinical Neurosciences, 23, 98–106.

Andrews, G. (2001). Placebo response in depression: Bane of research, boon to therapy [Editorial]. British Journal of Psychiatry, 178, 192–194.

Angelakis, E., Stathopoulou, S., Frymiare, J. L., Green, D. L., Lubar, J. F., & Kounios, J. (2007). EEG neurofeedback: A brief overview and an example of peak alpha frequency training for cognitive enhancement in the elderly. The Clinical Neuropsychologist, 21, 110–129.

Arani, F. D., Rostami, R., & Nostratabadi, M. (2010). Effectiveness of neurofeedback training as a tratment for opiod-dependent patients. Clinical EEG & Neuroscience, 41, 170–177.

Arns, M., De Ridder, S., Strehl, U., Breteler, M., & Coenen, A. (2010). Efficacy of neurofeedback treatment in ADHD: The effects of inattention, impulsivity and hyperactivity: A meta-analysis. Clinical EEG & Neuroscience, 40, 180–189.

Arns, M., Kleinnijenhuis, M., Fallahpour, K., & Bretler, R. (2007). Golf performance enhancement and real-life neurofeedback training using personalized event-locked EEG profiles. Journal of Neurotherapy, 11(4), 11–18.

Ayers, M. E. (1981). A report on a study of the utilization of electroencephalography for the treatment of cerebral vascular lesion syndromes. In L. Taylor, M. E. Ayers & C. Tom (Eds.), Electromyometric biofeedback therapy, (pp. 244–257). Los Angeles, CA: Biofeedback and Advanced Therapy Institute.

Ayers, M. E. (1987). Electroencephalic neurofeedback and closed head injury of 250 individuals. Head Injury Frontiers, pp. 380–392.

Ayers, M. E. (1991). A controlled study of EEG neurofeedback training and clinical psychotherapy

for right hemispheric closed head injury. Paper presented at the National Head Injury Foundation, Los Angeles, California.

Ayers, M. E. (1995a). A controlled study of EEG neurofeedback and physical therapy with pediatric stroke, age seven months to age fifteen, occurring prior to birth. Biofeedback & Self-Regulation, 20, 318.

Ayers, M. E. (1995b). EEG neurofeedback to bring individuals out of level 2 coma. Biofeedback & Self-Regulation, 20, 304–305.

Ayers, M. E. (1999). Assessing and treating open head trauma, coma, and stroke using real-time digital EEG neurofeedback. In J. R. Evans & A. Abarbanel (Eds.), Introduction to quantitative EEG and neurofeedback (pp. 203–222). New York, NY: Academic.

Ayers, M. E. (2004). Neurofeedback for cerebral palsy. Journal of Neurotherapy, 8(2), 93–94.

Baehr, E., Rosenfeld, J. P., & Baehr, R. (2001). Clinical use of an alpha asymmetry neurofeedback protocol in the treatment of mood disorders: Follow-up study one to five years post therapy. Journal of Neurotherapy, 4(4), 11–18.

Bakhshayesh, A. R. (2007). The efficacy of neurofeedback compared to EMG biofeedback in the Tx of ADHD children (Unpublished doctoral dissertation). Postdam, Germany: University of Potsdam.

Barnea, A., Rassis, A., & Zaidel, E. (2005). Effect of neurofeedback on hemispheric word recognition. Brain & Cognition, 59, 314–321.

Barry, R. J., Clarke, A. R., Johnstone, S. J., McCarthy, R., & Selikowitz, M. (2009). Electroencephalogram

1=#, ratio and arousal in attention-deficit=hyperactivity disorder: Evidence of independent processes. Biological Psychiatry, 66, 398–401.

Bauer, L. O. (1993). Meteoric signs of CNS dysfunction associated with alcohol and cocaine withdrawal. Psychiatry Research, 47, 69–77.

Bauer, L. O. (2001). Predicting relapse to alcohol and drug abuse via quantitative electroencephalography. Neuropsychopharmacology, 25, 332–240.

Bearden, T. S., Cassisi, J. E., & Pineda, M. (2003). Neurofeedback training for a patient with thalamic and cortical infarctions. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 28, 241–253.

Beatty, J., Greenberg, A., Diebler, W. P., & O’Hanlon, J. F. (1974). Operant control of occipital theta rhythm affects performance in a radar monitoring task. Science, 183, 871–873.

Becerra, J., Fernandez, T., Harmony, T., Caballero, M. I., Garcia, F., Fernandez- Bouzas, A., Prado-Alcala, R. A. (2006). Follow-up study of learning-disabled children treated with neurofeedback or placebo.

Clinical EEG & Neuroscience, 37, 198–203.

Berner, I., Schabus, M., Wienerroither, T., & Klimesch, W. (2006). The significance of sigma Neurofeedback training on sleep spindles and aspects of declarative memory. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 31, 97–114.

Bolea, A. S. (2010). Neurofeedback treatment of chronic inpatient schizophrenia. Journal of Neurotherapy, 14(1), 47–54.

Boulay, C. B., Sarnacki, W. A., Wolpaw, J. R., & McFarland, D. J. (2011). Trained modulation of sensorimotor rhythms can affect reaction time. Clinical Neurophysiology, 122, 1820–1826.

Bounias, M., Laibow, R. E., Bonaly, A., & Stubblebine, A. N. (2001). EEGneurobiofeedback treatment of patients with brain injury: Part 1: Typological classification of clinical syndromes. Journal of Neurotherapy, 5(4), 23–44.

Bounias, M., Laibow, R. E., Stubbelbine, A. N., Sandground, H., & Bonaly, A. (2002). EEG-neurobiofeedback treatment of patients with brain injury Part 4: Duration of treatments as a function of both the initial load of clinical symptoms and the rate of rehabilitation. Journal of Neurotherapy, 6(1), 23–38.

Breteler, M. H. M., Arns, M., Peters, S., Giepmans, I., & Verhoeven, L. (2010). Improvements in spelling after QEEG-based neurofeedback in dyslexia: A randomized controlled treatment study. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 35(1), 5–11.

Budzynski, T. H. (1996). Brain brightening: Can neurofeedback improve cognitive process? Biofeedback, 24(2), 14–17.

Burkett, V. S., Cummins, J. M., Dickson, R. M., & Skolnick, M. (2005). An open clinical trial utilizing real-time EEG operant conditioning as an adjunctive therapy in the treatment of crack cocaine dependence. Journal of Neurotherapy, 9(2), 7–26.

Byers, A. P. (1995). Neurofeedback therapy for

a mild head injury. Journal of Neurotherapy, 1(1), 22–37. Cannon, R., & Lubar, J. (2007). EEG spectral power and coherence: Differentiating effects of spatial-specific neuro-operant learning (SSNOL) utilizing LORETA neurofeedback training in the anterior cingulate and bilateral dorsolateral prefrontal cortices. Journal of Neurotherapy, 11(3), 25–44.

Cannon, R., & Lubar, J. (2011). Long-term effects of neurofeedback training in anterior cingulate cortex: A short follow-up report. Journal of Neurotherapy, 15, 130–150.

Cannon, R., Lubar, J., Congedo, M., Thornton, K., Towler, K., & Hutchens, T. (2007). The effects of neurofeedback training in the cognitive division of the anterior cingulate gyrus. International Journal of Neuroscience, 117, 337–357.

Cannon, R., Lubar, J., Gerke, A., Thornton, K., Hutchens, T., & McCammon, V. (2006). EEG spectral-power and coherence: LORETA neurofeedback training in the anterior cingulate gyrus. Journal of Neurotherapy, 10(1), 5–31.

Cannon, K. B., Sherlin, L., & Lyle, R. R. (2010). Neurofeedback efficacy in the treatment of a 43-year-old female stroke victim: A case study. Journal of Neurotherapy, 14, 107–121.

Caria, A., Veit, R., Sitaram, R., Lotze, M., Weiskopf, N., Grodd, W., & Birbaumer, N. (2007). Regulation of anterior insular cortex activity using real-time fMRI. Neuroimage, 35, 1238–1246.

Carmen, J. A. (2004). Passive infrared hemoencephalography: Four years and 100migraines. Journal of Neurotherapy, 8(3), 23–51.

Choi, S. W., Chi, S. E., Chung, S. Y., Kim, J. W., Ahn, C. Y., & Kim, H. T. (2011). Is alpha wave neurofeedback effective with randomized clinical trials in depression? A pilot study. Neuropsychobiology, 63, 43–51.

Clarke, A. R., Barry, R. J., McCarthy, R., & Selikowitz, M. (2001). EEG-defined subtypes of children with attention-deficit/hyperactivity disorder. Clinical Neurophysiology, 112, 2098–2105.

Clarke, A. R., Barry, R. J., McCarthy, R., Selikowtiz, M., Johnstone, S. J., Hsuy, C., ., Croft, R. J. (2007). Coherence in children with attention-deficit=hyperactivity disorder and excess beta in their EEG. Clinical Neurophysiology, 118, 1472–1479.

Coben, R., Linden, M., & Myers, T. E. (2010). Neurofeedback for autistic spectrum disorder: A review of the literature. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 35, 83–105.

Coben, R., & Myers, T. E. (2010). The relative efficacy of connectivity guided and symptom based EEG biofeedback for autistic disorders. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 35(1), 13–23.

Coben, R., & Pudolsky, I. (2007a). Assessmentguided neurofeedback for autistic spectrum disorder. Journal of Neurotherapy, 11(1), 5–23.

Coben, R., & Pudolsky, I. (2007b). Infrared imaging and neurofeedback: Initial reliability and validity. Journal of Neurotherapy, 11(3), 3–13.

Collura, T. F. (2008a). Whole-head April normalization using live Z-scores for connectivity training (Part 1). NeuroConnections Newsletter, pp. 12–18.

Collura, T. F. (2008b). Whole-head July normalization using live Z-scores for connectivity training (Part 2). NeuroConnections Newsletter, pp. 9–12.

Collura, T. F. (2009). Neuronal dynamics in relation to normative electroencephalography assessment and training. Biofeedback, 36, 134–139.

Collura, T. F., Guan, J., Tarrant, J., Bailey, J., & Starr, F. (2010). EEG biofeedback case studies using live Z-score training and a normative database. Journal of Neurotherapy, 14, 22–46.

Collura, T. F., Thatcher, R. W., Smith, M. L., Lambos, W. A., & Stark, C. A. (2009). EEG biofeedback training using live Z-scores and a normative database. In T. Budzynski, H. Budzynski, J. Evans & A. Abarbanel (Eds.), Introduction to quantitative EEG and neurofeedback, 2nd ed., (pp. 103–141).Amsterdam, the Netherlands: Elsevier.

Congedo, M., Lubar, J. F., & Joffe, D. (2004). Low-resolution electromagnetic tomography neurofeedback IEEE Transactions on Neural Systems & Rehabilitation Engineering, 12, 387–397.

Cortoos, A., De Valck, E., Arns, M., Breteler, M. H., & Cluydts, R. (2010). An exploratory study on the effects of tele-neurofeedback and tele-biofeedback on objective and subjective sleep in patients with primary insomnia. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 35, 125–134.

Cortoos, A., Verstraeten, E., Joly, J., Cluydts, R., De Hert, M., & Peuskens, J. (2010). The impact of neurofeedback training on sleep quality in chronic schizophrenia patients: A controlled multiple case study. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 35(2), 125–134.

Crocetti, A., Forti, S., & Bo, L. D. (2011). Neurofeedback for subjective tinnitus patients. Auris Nasus Larnx, 38, 735–738.

deBeus, R. J., & Kaiser, D. A. (2011). Neurofeedback with children with attention deficit hyperactivity disorder: A randomized doubleblind placebo-controlled study. In R. Coben & J. R. Evans (Eds.), Neurofeedback and neuromodulation techniques and applications (pp.127–152). New York, NY: Academic Press.

deCharms, R. (2007). Reading and controlling human brain activation using real-time functional magnetic resonance imaging. Trends in Cognitive Science, 11, 473–481.

deCharms, R., Christoff, K., Glover, G., Pauly, J., Whitfield, S., & Gabrieli, J. (2004). Learned regulation of spatially localized brain activation using real-time fMRI. Neuroimage,21, 436–443.

deCharms, R. C., Maeda, F., Glover, G. H., Ludlow, D., Pauly, J. M., Soneji, D. . . ., Mackey, S. C. (2005). Control over brain activation and pain learned by using realtime functional MRI. Proceedings of the National Academy of Sciences, 102, 18626–18631.

deNiet, P. (2011). The efficacy of LENS neurofeedback treatment for ADHD: a doubleblind, randomized placebo controlled study on adults with ADHD. Manuscript submitted for publication. Available from https://toetsingonline.ccmo.nl/

Dohrmann, K., Elbert, T., Schlee,W.,&Weisz,N. (2007). Tuning the tinnitus percept by modification of synchronous brain activity. Restorative Neurological Neuroscience, 25, 371–378.

Donaldson, C. C. S., Sell, G. E., & Mueller, H. H. (1998). Fibromyalgia: A retrospective study of 252 consecutive referrals. Canadian Journal of Clinical Medicine, 5, 116–127.

Donaldson, M., Moran, D., & Donaldson, S. (2010, Spring). Schizophrenia in retreat. NeuroConnections, pp. 19–23.

Doppelmayr, M., Nosko, H., Pecherstorfer, T., & Fink, A. (2007). An attempt to increase cognitive performance after stroke with neurofeedback. Biofeedback, 35, 126–130.

Donaldson, C. C. S., Sell, G. E., & Mueller, H.H. (1998). Fibromyalgia: A retrospective study of 252 consecutive referrals. Canadian Journal of Clinical Medicine, 5, 116–127.

Donaldson, M., Moran, D., & Donaldson, S. (2010, Spring). Schizophrenia in retreat. NeuroConnections, pp. 19–23.

Doppelmayr, M., Nosko, H., Pecherstorfer, T., & Fink, A. (2007). An attempt to increase cognitive performance after stroke with neurofeedback. Biofeedback, 35, 126–130.

Doppelmayr, M., & Weber, E. (2011). Effects of SMR and theta/beta neurofeedback on reaction times, spatial abilities, and creativity.Journal of Neurotherapy, 15, 115–129.

Drechsler, R., Straub, M., Doehnert, M., Heinrich, H., Steinhausen, H-C., & Brandeis, D. (2007). Controlled evaluation of a neurofeedback training of slow cortical potentials in children with attention deficit/hyperactivity disorder (ADHD). Behavioral & Brain Functions,3, 35. Drug Effectiveness Review Project. (2005).Drug class review on pharmacologic treatments for ADHD. Portland: Oregon Health& Science University.

Available from http://ww.ohsu.edu/drugeffectivensss/reports/documents/adhd%20Final%20Report.pdf

 

Duffy, F. H. (2000). Editorial: The state of EEG biofeedback therapy (EEG operant conditioning) in 2000: An editor’s opinion. Clinical Electroencephalography, 31(1), v–viii.

Duschek, S., Schuepbach, D., Doll, A., Werner, N. S., & Reyes Del Paso, G. A. (2010). Self-regulation of cerebral blood flow by means of transcranial dopplersonography biofeedback. Annals of Behavioral Medicine, 41, 235–242.

Egner, T., & Gruzelier, J. H. (2003). Ecological validity of neurofeedback: Modulation of slow wave EEG enhances musical performance. Neuroreport, 14, 1121–1224.

Egner, T., & Gruzelier, J. H. (2004). EEG biofeedback of low beta band components: Frequency-specific effects on variables of attention and event-related brain potentials. Clinical Neurophysiology, 115(1), 131–139.

Egner, T., Strawson, E., & Gruzelier, J. H. (2002). EEG signature and phenomenology of alpha/theta neurofeedback training versus mock feedback. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 27, 261–270.

Fernandez, T., Harare, W., Harmony, T., Diaz-Comas, L., Santiago, E., Sanchez, L., Valdes, P. (2003). EEG and behavioral changes following neurofeedback treatment in learning disabled children. Clinical Electroencephalography, 34, 145–150.

Fernandez, T., Harmony, T., Fernandez-Bouzas, A., Diaz-Comas, L., Prado-Alcala,R. A., Valdes-Sosa, P., Garcia-Martinez, F. (2007). Changes in EEG current sources induced by neurofeedback in learning disabled children. An exploratory study. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 32, 169–183.

Fisher, S. F. (2009). Neurofeedback and attachment disorder: Theory and practice. In T. H. Budzyknski, H. K. Budzynski, J. R. Evans, & A. Abarbanel (Eds.), Introduction to quantitative EEG and neurofeedback: Advanced theory and applications 2nd ed., (pp. 315–335). New York, NY: Elsevier.

Friedes, D., & Aberbach, L. (2003). Exploring hemispheric differences in infrared brain emissions. Journal of Neurotherapy, 8(3),53–61.

Fritson, K. K., Wadkins, T. A., Gerdes, P., & Hof,D. (2007). The impact of neurotherapy on college students’ cognitive abilities and emotions.Journal of Neurotherapy, 11(4), 1–9.

Fuchs, T., Birbaumer, N., Lutzenberger, W.,Gruzelier, J. H., & Kaiser, J. (2003). Neurofeedback Treatment for attention deficit/hyperactivity disorder in children: A comparison with methylphenidate. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 28, 1–12.

Gani, C., Birbaumer, N., & Strehl, U. (2008). Long term effects after feedback of slow cortical potentials and of theta-beta amplitudes in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. International Journal of Bioelectromagnetics, 10, 209–232.

Gevensleben, H., Holl, B., Albrecht, B.,Schlamp, D., Kratz, O., Studer, P.,Heinrich, H. (2010). Neurofeedback training

for children with ADHD: 6-month follow-up of a randomised controlled trial. European Child & Adolescent Psychiatry, 19, 715–724.

Gevensleben, H., Holl, B., Albrecht, B., Vogel, C., Schlamp, D., Kratz, O., Heinrich, H. (2009a). Distinct EEG effects related to neurofeedback training in children with ADHD: A randomized controlled trial. International Journal of Psychophysiology, 74, 149–157.

Gevensleben, H., Holl, B., Albrecht, B., Vogel, C., Schlamp, D., Kratz, O., Heinrich, H. (2009b). Is neurofeedback an efficacious treatment for ADHD? A randomised controlled clinical trial. Journal of Clinical Psychology & Psychiatry, 50, 780–789.

Gosepath, K., Nafe, B., Ziegler, E., & Mann, W. J. (2001). Neurofeedback training as a therapy for tinnitus [German]. HNO, 49(1), 29–35.

Gruzelier, J. (2000). Self regulation of electrocortical activity in schizophrenia and schizotypy: A review. Clinical Electroencephalography, 31(1), 23–29.

Gruzelier, J., & Egner, T. (2005). Critical validation studies of neurofeedback. Child & Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 14, 83–104.

Gruzelier, J., Egner, T., & Vernon, D. (2006). Validating the efficacy of neurofeedback for optimising performance. Progress in Brain Research, 159, 421–431.

Gruzelier, J., Hardman, E., Wild, J., Zaman, R., Nagy, A., & Hirsch, S. (1999). Learned control of interhemispheric slow potential negativity in schizophrenia. International Journal of Psychophysiology, 34, 341–348.

Gruzelier, J., Inoue, A., Smart, R., Steed, A., & Steffert, T. (2010). Acting performance and flow state enhanced with sensory-motor rhythm neurofeedback comparing ecologically valid immersive VR and training screen scenarios.

Neuroscience Letters, 480, 112–116.

Haller, S., Birbaumer, N., & Veit, R. (2010). Real-time fMRI feedback training may improve chronic tinnitus. European Radiology, 20, 696–703.

Hammer, B. U., Colbert, A. P., Brown, I. A., & Ilioi, E. C. (2011). Neurofeedback for insomnia: A pilot study of Z-score SMR and individualized protocols. Applied Psychophysiology & Biofeedback. Advance online publication.

doi:10.1007=s10484-011-9165-y

Hammond, D. C. (2000, September 22). Comparison of therapist-coached and unsupervised neurofeedback practice. Presentation at the annual scientific meeting of the International Society for Neurofeedback & Research, St. Paul, Minnesota.

Hammond, D. C. (2001a).Neurofeedback treatment of depression with the Roshi. Journal of Neurotherapy, 4(2),45–56.

Hammond, D. C. (2001b). Treatment of chronic fatigue with neurofeedback and self-hypnosis. NeuroRehabilitation, 16,

295–300.

Hammond, D. C. (2003). QEEG-guided neurofeedback in the treatment of obsessive compulsive disorder. Journal of Neurotherapy, 7(2), 25–52.

Hammond, D. C. (2004). Treatment of the obsessional subtype of obsessive compulsive disorder with neurofeedback. Biofeedback, 32, 9–12.

Hammond, D. C. (2005a). Neurofeedback to improve physical balance, incontinence, and swallowing. Journal of Neurotherapy, 9(1), 27–36.

Hammond, D. C. (2005b). Neurofeedback treatment of depression and anxiety. Journal of Adult Development, 12, 131–138.

Hammond, D. C. (2005c). Neurofeedback with anxiety and affective disorders. Child & Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 14, 105–123.

Hammond, D. C. (2007a). Can LENS neurofeedback treat anosmia resulting from a head injury? Journal of  Neurotherapy, 11(1), 57–62.

Hammond, D. C. (2007b). LENS: The low energy neurofeedback system. New York: Haworth Press.

Hammond, D. C. (2010a). LENS neurofeedback treatment of anger: Preliminary results. Journal of Neurotherapy, 14, 162–169.

Hammond, D. C. (2010b). The need for individualization in neurofeedback: Heterogeneity in QEEG patterns associated with diagnoses and symptoms. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 35(1), 31–36.

Hammond, D. C. (2010c). QEEG evaluation of the LENS treatment of TBI. Journal of Neurotherapy, 14, 70–77.

Hammond, D. C. (2011). Placebos and neurofeedback: A case for facilitating and maximizing placebo response in neurofeedback treatments. Journal of Neurotherapy, 15, 104–114.

Hammond, D. C. (in press). Neurofeedback treatment of restless legs and periodic limb movements. Journal of Neurotherapy.

Hammond, D. C., & Baehr, E. (2009). Neurofeedback for the treatment of depression: Current status of theoretical issues and clinical research. In T.H. Budzyknski, H. K. Budzynski,

J. R. Evans & A. Abarbanel (Eds.), Introduction to quantitative EEG and neurofeedback: Advanced theory and applications 2nd ed., (pp. 295–313). New York, NY: Elsevier.

Hammond, D. C., Bodenhamer-Davis, G., Gluyck, G., Stokes, D., Harper, S. H., Trudeau, D. . . ., Kirk, L. (2011). Standards of practice for neurofeedback and neurotherapy: A position paper of the International Society for Neurofeedback & Research. Journal of Neurotherapy, 15, 54–64.

Hammond, D. C., & Kirk, L. (2008). First, do no harm: Adverse effects and the need for practice standards in neurofeedback. Journal of Neurotherapy, 12(1), 79–88.

Hammond, D. C., Stockdale, S., Hoffman, D.,Ayers, M. E., & Nash, J. (2001). Adverse reactions and potential iatrogenic effects in neurofeedback training. Journal of Neurotherapy, 4(4), 57–69.

Hammond, D. C., Walker, J., Hoffman, D., Lubar, J. F., Trudeau, D., Gurnee, R., & Horvat, J. (2004). Standards for the use of QEEG in neurofeedback: A position paper of the International Society for Neuronal Regulation. Journal of Neurotherapy, 8(1),5–26.

Hanslmayer, S., Sauseng, P., Doppelmayr, M., Schabus, M., & Klimesch, W. (2005). Increasing individual upper alpha by neurofeedback improves cognitive performance in human subjects. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 30(1), 1–10.

Harris, A. W. F., Bahramali, H., Slewa-Younan, S., Gordon, E., Williams, L., & Kli, W. M. (2001). The topography of quantified electroencephalography in three syndromes of schizophrenia. International Journal of Neuroscience,

107, 265–278.

Hauri, P. J. (1981). Treating psychophysiologic insomnia with biofeedback. Archives of General Psychiatry, 38, 752–758. Hauri, P. J., Percy, L., Hellekson, C., Hartmann, E., & Russ, D. (1982). The treatment of psychophysiologic insomnia with biofeedback: A replication study. Biofeedback & Self-Regulation, 7, 223–235.

Heinrich, H., Gevensleben, H., Freisleder, F. J., Moll, G.H., & Rothenberger, Z. (2004). Training of slow cortical potentials in attention deficit/hyperactivity disorder: Evidence for positive behavioral and neurophysiological

effects. Biological Psychiatry, 55, 3–16.

Hoagwood, K., Jensen, P., Feil,M., Vitiello, B., & Blatara, V. (2000). Medication management of stimulants in pediatric practice settings: A national perspective. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 21, 322–331.

Hoedlmoser, K., Pecherstorfer, T., Gruber, G., Anderer, P., Doppelmayr, M., Klimesch, W., & Schabus, M. (2008). Instrumental conditioning of human sensorimotor rhythm (12–15Hz) and its impact on sleep as well as declarative learning. Sleep, 31, 1401–1408.

Hoffman, D. A., Lubar, J. F., Thatcher, R. W., Sterman, M. B., Rosenfeld, P. J., Striefel, S., Stockdale, S. (1999). Limitations of the American Academy of Neurology and American Clinical Neurophysiology Society paper on QEEG. Journal of Neuropsychiatry & Clinical Neuroscience, 11, 401–407. Hoffman, D. A., Stockdale, S., Hicks, L., & Schwaninger, J. (1995). Diagnosis and treatment of closed head injury. Journal of Neurotherapy, 1(1), 14–21.

Hoffman, D. A., Stockdale, S., & Van Egren, L.(1996a). EEG neurofeedback in the treatment of mild traumatic brain injury [Abstract]. Clinical Electroencephalography, 27(2), 6.

Hoffman, D. A., Stockdale, S., & Van Egren, L. (1996b). Symptom changes in the treatment of mild traumatic brain injury using EEG neurofeedback [Abstract]. Clinical Electroencephalography, 27, 164.

Holtmann, M., Grasmann, D., Cionek-Szpak, E., Hager, V., Panzer, N., Beyer, A., et al (2009). Specific effects of neurofeedback on impulsivity in ADHD. Kindheit und Entwicklung, 18, 95–104.

Horrell, T., El-Baz, A., Baruth, J., Tasman, A., Sokhadze, G., Stewart, C., & Sokhadze, E. (2010). Neurofeedback effects on evoked and induced EEG gamma band reactivity to drug-related cues in cocaine addiction. Journal of Neurotherapy, 14, 195–216.

Huang-Storms, L., Bodenhamer-Davis, E., Davis, R., & Dunn, J. (2006). QEEG-guided neurofeedback for children with histories of abuse and neglect:Neurodevelopmental rationale and pilot study.Journal of Neurotherapy,10(4),3–16.

Hughes, J. R., & John, E. R. (1999). Conventional and quantitative electroencephalography in psychiatry. Journal of Neuropsychiatry & Clinical Neuroscience, 11, 190–208.

Iasemidis, I.D.(2003). Epileptic seizure prediction and control.IEEE Transactions in Biomedical Engineering,50,549–558.

Ibric, V. L., & Dragomirescu, L. G. (2009). Neurofeedback in pain management. In T.H. Budzyknski, H. K. Budzynski, J. R. Evans & A. Abarbanel (Eds.), Introduction to quantitative EEG and neurofeedback: Advanced theory and applications 2nd ed., (pp. 417–451). New York, NY: Elsevier.

Jarusiewicz, B. (2002). Efficacy of neurofeedback for children in the autistic spectrum: A pilot study. Journal of Neurotherapy, 6(4), 39–49.

Jensen, M. P., Grierson, C., Tracy-Smith, V., Bacigalupi, S. C., & Othmer, S. (2007). Neurofeedback treatment for pain associated with complex regional pain syndrome.

Journal of Neurotherapy, 11(1), 45–53. Johnston, S. J., Boehm, S. G., Healy, D., Goebel, R., & Linden, D. E. J. (2010). Neurofeedback: A promising tool for the self-regulation of emotion networks. Neuroimage, 49(1), 1066–1072.

Joughin, C., & Zwi, M. (1999). Focus on the use of stimulants in children with attention deficit hyperactivity disorder (Primary Evidence-Base Briefing No. 1). London, UK: Royal College of Psychiatrists Research Unit.

Kamiya, J. (2011). The first communications about operant conditioning of the EEG. Journal of Neurotherapy, 15(1), 65–73.

Kayiran, S., Dursan, E., Dursun, N., Ermutlu, N., & Karamursel, S. (2010). Neurofeedback intervention in fibromyalgia syndrome: a randomized, controlled, rater blind clinical trial. Applied Psychophysiology & Biofeedback,35, 293–302.

Keizer, A. W., Verment, R. S., & Hommel, B. (2010). Enhancing cognitive control through neurofeedback: A role of gamma-band activity in managing episodic retrieval.Neuroimage, 490, 3404–3413.

Keller, I. (2001). Neurofeedback therapy of attention deficits in patients with traumatic brain injury. Journal of Neurotherapy, 5,19–32.

Kelley, M. J. (1997). Native Americans, neurofeedback, and substance abuse theory: Three year outcome of alpha=theta neurofeedback training in the treatment of problem drinking among Dine’ (Navajo) people.

Journal of Neurotherapy, 2, 24–60.

Kirsch, I. (2010). The emperor’s new drugs:Exploding the antidepressant myth. New York, NY: Basic Books.

Kleber, B., Gruzelier, J., Bensch, M., &Birbaumer, N. (2008). Effects of EEGbiofeedback on professional singing performances.Revista Espanola Psichologica, 10,77–61.

Knezevic, B., Thompson, L., & Thompson, M. (2010). Pilot project to ascertain the utility of Tower of London Test to assess outcomes of neurofeedback in clients with Asperger’s Syndrome.Journal of Neurotherapy, 14(3), 3–19.

Kotchoubey, B., Blankenhorn, V., Froscher, W., Strehl, U., & Birbaumer, N. (1997). Stability of cortical self-regulation in epilepsy patients. NeuroReport, 8, 1867–1870.

Kotchoubey, B., Strehl, Y. U., Uhlmann, C., Holzepfel, S., Konig, M., Froscher, W., Birbaumer, N. (2001). Modification fo slow cortical potentials in patients with refractory epilepsy: A controlled outcome study. Epilepsia, 42, 406–416.

Kouijzer, M. E. J., de Moor, J. M. H., Gerrits, B. J. L., Buitelaar, J. K., & van Schie, H. T. (2009). Long-term effects of neurofeedback treatment in autism. Research in Autism Spectrum Disorders, 3, 496–501.

Kouijzer, M. E. J., de Moor, J. M. H., Gerrits, B.J. L., Congedo, M., & van Schie, H. T. (2009). Neurofeedback improves executive functioning in children with autism spectrum disorders.Research in Autism Spectrum Disorders,3,145–162.

Kouijzer, E. E. J., van Schie, H. T., de Moor, J. M. H., Gerrits, B. J. L., & Buitelaar, J. K. (2010). Neurofeedback  treatment in autism. Preliminary findings in behaivoral, cognitive, and neurophysiological functioning. Research in

Autism Spectrum Disorders, 4, 386–399.

Kravitz, H. M., Esty, M. L., Katz, R. S., & Fawcett, J. (2006). Treatment of fibromyalgia syndrome using low-intensity neurofeedback with the Flexyx Neurotherapy System: A randomized controlled clinical trial. Journal of Neurotherapy, 10(2–3), 41–58.

Kropp, P., Siniatchkin, M., & Gerber, W-D. (2002). On the pathophysiology of migraine– links for ‘‘empirically based treatment’’ with neurofeedback. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 27, 203–213.

Laibow, R. E., Stubblebine, A. N., Sandground, H., & Bounias, M. (2001). EEG neurobiofeedback treatment of patients with brain injury: Part 2: Changes in EEG parameters versus rehabilitation. Journal of Neurotherapy,5(4), 45–71.

Landers, D. M. (1991). Optimizing individual performance. In D. Druckman & R. A. Bjork (Eds.), In the mind’s eye: Enhancing human performance (pp. 193–246). Washington, DC: National Academy Press.

Landers, D. M., Han, M., Salazar, W., Petruzzello, S. J., Kubitz, K. A., & Gannon, T. L. (1994). Effect of learning on electroencephalographic and electrocardiographic patterns in novice archers. International Journal of Sports Psychology, 22, 56–71.

Lansbergen, M. M., van Dongen-Boomsma, M., Buitelaar, J. K., & Slaats-Willemse, D. (2010). ADHD and EEG-neurofeedback: A double-blind randomized placebocontrolled feasibility study. Journal of Neural Transmission, 118, 275–284.

Larsen, S. (2006). The healing power of neurofeedback: The revolutionary LENS technique for restoring optimal brain function. Rochester, VT: Healing Arts Press.

Larsen, S., Harrington, K.,&Hicks, S. (2006). The LENS (Low Energy Neurofeedback System): A clinical outcomes study of one hundred patients at Stone Mountain Center,NewYork. Journal of Neurotherapy, 10(2–3), 69–78.

Larsen, S., Larsen, R., Hammond, D. C., Sheppard, S., Ochs, L., Johnson, S., Chapman, C. (2006). The LENS neurofeedback with animals. Journal of Neurotherapy, 10(2–3), 89–101.

La Vaque, T. J. (2001). Pills, politcs, and placebos. Journal of Neurotherapy, 5(1–2), 73–86.

La Vaque, T. J., Hammond, D. C., Trudeau, D., Monastra, V., Perry, J., Lehrer, P. , Sherman, R. (2002). Template for developing guidelines for the evaluation of the clinical efficacy of psycholophysiological interventions. Journal of Neurotherapy, 6(4), 11–23.

Leach, J., Holmes, P., Hirst, L., & Gruzelier, J. (2008). Alpha theta versus SMR training for novice singers=advanced instrumentalists.Revista Espanola Psichologica, 10, 62.

Leins, U., Goth, G., Hinterberger, T., Klinger, C., Rumpf, N., & Strehl, U. (2007). Neurofeedback for children with ADHD: A comparison of SCP and theta=beta protocols. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 32, 73–88.

Levesque, J., Beauregard, M., & Mensour, B. (2006). Effect of neurofeedback training on the neural substrates of selective attention in children with attention-deficit/hyperactivity disorder: A functional magnetic resonance

imaging study. Neuroscience Letters, 394, 216–221.

Lin, S. C., Su, C. Y., Chou, F. H. C., Chen, S. P., Huang, J. J., Wu, G. T. E.,Chen, C. (2009). Domestic violence recidivism in high-risk Taiwanese offenders after the completion of violence treatment programs. Journal of Forensic Psychiatry & Psychology, 20, 458–472.

Linden, M., Habib, T., & Radojevic, V. (1996). A controlled study of the effects of EEG biofeedback on cognition and behavior of children with attention deficit disorder and learning disabilities. Biofeedback and Self-Regulation, 21(1), 35–49.

Loo, S. K., & Barkley, R. (2005). Clinical utility of EEG in attention-deficit/hyperactivity disorder. Applied Neuropsychology, 12, 64–76.

Lubar, J. F. (1995). Neurofeedback for the management of attention-deficit/hyperactivity disorders. In M. S. Schwartz (Ed.), Biofeedback:A practitioner’s guide (pp. 493–522).New York, NY: Guilford.

Lubar, J. F., Shabsin, H. S., Natelson, S. E., Holder, G. S., Whitsett, S. F., Pamplin, W. E., & Krulikowski, D. I. (1981). EEG operant conditioning in intractible epileptics. Archives of Neurology, 38, 700–704.

Lubar, J. F., & Shouse, M. N. (1976). EEG and behavioral changes in a hyperactive child concurrent with training of the sensorimotor rhythm (SMR): A preliminary report. Biofeedback & Self-Regulation, 1, 293–306.

Lubar, J. F., & Shouse, M. N. (1977). Use of biofeedback in the treatment of seizure disorders and hyperactivity. Advances in Clinical Child Psychology, 1, 204–251.

Lurie, P., & Wolfe, S. (1997). Unethical trials of interventions to reduce perinatal transmission of the human immunodeficiency virus in developing countries. New England Journal of Medicine, 337, 853–856.

Marchetti, A., Magar, R., Lau, H., Murphy, E. L., Jensen, P. S., Conners, C. K. , Iskedjian, M. (2001). Pharmacotherapies for attentiondeficit/hyperactivity disorder: Expected-cost analysis. Clinical Therapeutics, 23, 1904–1921.

Martin, G., & Johnson, C. L. (2005). The boys Totem town neurofeedback project: A pilot study of EEG biofeedback with incarcerated juvenile felons. Journal of Neurotherapy, 9,71–86.

Matthews, T. V. (2007). Neurofeedback overtraining and the vulnerable patient. Journal of Neurotherapy,11(3), 63–66.

Matthews, T. V. (2011, Spring). Over training and neurofeedback treatment planning.NeuroConnections, pp.20–23, 25.

McCrea, M., Prichep, L., Powell, M. R., Chabot, R., & Barr, W. B. (2010). Acute effects and recovery after sport-related concussion: A neurocognitive and quantitative brain electrical activity study. Journal of Head Trauma Rehabilitation, 25, 283–292.

McKee, A. C., Cantu, R. C., Nowinski, C. J., Hedley-Whyte, T., Gavett, B. E., Budson, A. E. , Stern, R. A. (2009). Chronic traumatic encephalopathy in athletes: Progressive tauopathy after repetitive head injury. Journal of Neuropathology & Experimental Neurology, 68, 709–735.

Mize, W. (2004). Hemoencephalography—A new therapy for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD): Case report. Journal of Neurotherapy, 8(3), 77–97.

Molina, B. S., Hinshaw, S. P., Swanson, J. M., Arnold, L. E., Vitiello, B., Jensen, P. S., Houck, P. R. (2009). MTA at 8 years: Prospective follow-up of children treated for combined-type ADHD in a multisite study. Journal of the Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 48, 484–500.

Monastra, V. J., Monastra, D. M., & George, S. (2002). The effects of stimulant therapy, EEG biofeedback, and parenting style on the primary symptoms of attention-deficit/hyperactivity disorder. Applied Psychophysiology

& Biofeedback, 27, 231–249.

Moncrieff, J. (2009). The myth of the chemical cure: A critique of psychiatric drug treatment. New York, NY: Palgrave Macmillan.

Monjezi, S., & Lyle, R. R. (2006). Neurofeedback treatment of type I diabetes mellitus: Perceptions of quality of life and stabilization of insulin treatment–two case studies. Journal of Neurotherapy, 10(4), 17–21.

Moore, N. C. (2000). A review of EEG biofeedback treatment of anxiety disorders. Clinical Electroencephalography, 31(1), 1–6. MTA Cooperative Group. (1999). A 14-month randomized clinical trial of treatment strategies

for attention-deficit=hyperactivity disorder. The MTA Cooperative Group. Multimodal treatment study of children with ADHD. Archives of General Psychiatry, 56, 1073–1086.

Mueller, H. H., Donaldson, C. C. S., Nelson, D. V., & Layman, M. (2001). Treatment of fibromyalgia incorporating EEG-driven stimulation: A clinical outcomes study. Journal of Clinical Psychology, 57, 933–952.

Nelson, D. V., Bennett, R. M., Barkhuizen, A., Sexton, G. J., Jones, K. D., Esty, M. L., Donaldson, D. C. S. (2010). Brief research report: Neurotherapy of fibromyalgia? Pain Medicine, 11, 912–919.

Newton, T. F., Kalechstein, A. D., Hardy, D. J., Cook, I. A., Nestor, L., Ling, W., & Leuchter, A. F. (2004). Association between quantitative EEG and neurocognition in methamphetamine-dependent volunteers. Clinical Neurophysiology, 115, 194–198.

Ochs, L. (2006). The Low Energy Neurofeedback System (LENS): Theory, background, and introduction. Journal of Neurotherapy, 10(2–3), 5–39.

Ochs, L. (2007). Comment on ‘‘neurofeedback overtraining and the vulnerable patient.’’ Journal of Neurotherapy, 11(3), 67–71.

Orlando, P. C., & Rivera, R. O. (2004). Neurofeedbck for elementary students with identified learning problems. Journal of Neurotherapy, 8(2), 5–19.

Othmer, S., Othmer, S. F., & Kaiser, D. A. (1999). EEG biofeedback: Training for AD/HD and related disruptive behavior disorders.In J. A. Incorvaia, B. S. Mark-Goldstein & D. Tessmer (Eds.), Understanding, diagnosing,

and treating AD=HD in children and adolescents (pp. 235–296). New York, NY: Aronson.

Paquette, V., Beauregard, M., & Beaulieu-Prevost, D. (2009). Effect of a psychoneurotherapy on brain electromagnetic tomography in individuals with major depressive disorder. Psychiatry Research: Neuroimaging,174, 231–239.

Passini, F. T., Watson, C. G., Dehnel, L., Herder, J., & Watkins, B. (1977). Alpha wave biofeedback training therapy in alcoholics. Journal of Clinical Psychology, 33(1), 292–299.

Peniston, E. G., & Kulkosky, P. J. (1989). Alpha-theta brainwave training and betaendorphin levels in alcoholics. Alcohol: Clinical & Experimental Research, 13, 271–279.

Peniston, E. G., & Kulkosky, P. J. (1990). Alcoholic personality and alpha-theta brainwave training. Medical Psychotherapy, 2, 37–55.

Peniston, E. G., & Kulkosky, P. J. (1991). Alpha-theta brainwave neuro-feedback therapy for Vietnam veterans with combatrelated post-traumatic stress disorder. Medical Psychotherapy, 4, 47–60.

Perreau-Linck, E., Lessard, N., Levesque, J., & Beauregard, M. (2010). Effects of neurofeedback training on inhibitory capacities in ADHD children: A single-blind, randomized, placebo-controlled study. Journal of Neurotherapy,14, 229–242.

Pineda, J. A., Brang, D., Futagaki, C., Hecht, E., Grichanik, M., Wood, L., Carey, S. (2007). Effects of neurofeedback training on action comprehension and imitation learning. In H. L. Puckhaber (Ed.), New research in biofeedback (pp. 133–152). Hauppauge, NY: Nova Science Publishers.

Pineda, J. A., Brang, D., Hecht, E., Edwards, L., Carey, S., Bacon, M., Rork, A. (2008). Positive behavioral and electrophysiological changes following neurofeedback training in children with autism. Research in Autism

Spectrum Disorders, 2, 557–581.

Prichep, L., Alper, K. R., Kowalik, S. C., John, E. R., Merkin, H. A., Tom, M., & Rosenthal, M. S. (1996). qEEG subtypes in crack cocaine dependence and treatment outcome. In L.S. Harris (Ed.), Problems of drug dependence,

1995: Proceedings of 57th Annual Scientific Meeting, The College on Problems of Drug Dependence, Inc., Research Monograph No. 162 (p. 142). Rockville, MD: National Institute on Drug Abuse.

Prichep, L., Alper, K., Kowalik, S. C., & Rosenthal, M. S. (1996). Neurometric qEEG studies of crack cocaine dependence and treatment outcome. Journal of Addictive Diseases, 15(4), 39–53.

Prichep, L. S., Mas, F., Hollander, E., Liebowitz, M., John, E. R., Almas, M., Levine, R. H. (1993). Quantitative electroencephalography (QEEG) subtyping of obsessive compulsive disorder. Psychiatry Research, 50(1), 25–32.

Putnam, J. A. (2001). EEG biofeedback on a female stroke patient with depression: A case study. Journal of Neurotherapy, 5(3), 27–38.

Quirk, D. A. (1995). Composite biofeedback conditioning and dangerous offenders: III. Journal of Neurotherapy, 1(2), 44–54.

Raffa, R. B., & Tallarida, R. J. (2010). Chemo fog: cancer chemotherapy-related cognitive impairment. New York, NY: Springer Science.

Rasey, H. W., Lubar, J. E., McIntyre, A., Zoffuto, A. C., & Abbott, P. L. (1996). EEG biofeedback for the enhancement of attentional processing in normal college students. Journal of Neurotherapy, 1(3), 15–21.

Raymond, J., Sajid, I., Parkinson, L. A., & Gruzelier, J. H. (2005). Biofeedback and dance performance: A preliminary investigation. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 30, 65–73.

Raymond, J., Varney, C., Parkinson, L. A., & Gruzelier, J. H. (2005). The effects of alpha/theta neurofeedback on personality and mood. Cognitive Brain Research, 23, 287–292.

Ros, T., Mosely, M. J., Bloom, P. A., Benjamin, L., Parkinson, L. A., & Gruzelier, J. H. (2009). Optimizing microsurgical skills with EEG neurofeedback. BMC Neuroscience, 10, 10–87.

Ros, T., Munneke, M. A., Ruge, D., Gruzelier, J. H., & Rothwell, J. C. (2010). Endogenous control of waking brain rhythms induces neuroplasticity in humans. European Journal of Neuroscience, 31, 770–778.

Ross, R. J., Cole, M., Thompson, J. S., & Kim, K. H. (1983). Boxers: Computer tomography, EEG, and neurological evaluation. Journal of the American Medical Association, 249, 211–213.

Rossiter, T. R. (2005). The effectiveness of neurofeedback and stimulant drugs in treating AD/HD: Part II. Replication. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 29, 233–243.

Rossiter, T. R., & La Vaque, T. J. (1995). A comparison of EEG biofeedback and psychostimulants in treating attention deficit/hyperactivity disorders. Journal of Neurotherapy, 1, 48–59.

Rota, G., Sitaram, R., Veit, R., Erb, M., Weiskopf, N., Dogil, G., & Birbaumer, N. (2009). Self-regulation of regional cortical activity using real-time fMRI: The right inferior frontal gyrus and linguistic processing. Human Brain Mapping, 30, 1605–1614.

Rothman, D. J. (1987). Ethical and social issues in the development of new drugs and vaccines. Bulletin of the New York Academy of Medicine, 63, 557–568.

Rozelle, G. R., & Budzynski, T. H. (1995). Neurotherapy for stroke rehabilitation: A single case study. Biofeedback & Self-Regulation, 20, 211–228.

Saxby, E., & Peniston, E. G. (1995). Alpha-theta brainwave neurofeedback training: An effective treatment for male and female alcoholics with depressive symptoms. Journal of Clinical Psychology, 51, 685–693.

Schachter, H. M., Pham, B., King, J., Langford, S., & Moher, D. (2001). How efficacious and safe is short-acting methylphenidate for the treatment of attention-deficit disorder in children and adolescents? A meta-analysis.

Canadian Medical Association Journal, 165, 1475–1488.

Schagen, S. B., Hamburger, H. L., Muller, M. J.,Boogerd, W., & van Dam, F. S. A. M. (2001). Neurophysiological evaluation of late effects of adjuvant high-dose chemotherapy on cognitive function. Journal of Neuro-Oncology,

51, 159–165.

Schenk, S., Lamm, K., Gundel, H., & Ladwig, K. H. (2005). Effects of neurofeedback-based EEG alpha and EEG beta training in patients with chronically decompensated tinnitus [German]. HNO, 53(1), 29–38.

Schneider, F., Rockstroh, B., Heimann, H., Lutzenberger, W., Mattes, R., Elbert, T., Bartels, M. (1992). Self-regulation of slow cortical potentials in psychiatric patients: Schizophrenia. Biofeedback & Self- Regulation, 17, 277–292.

Schoenberger, N. E., Shiflett, S. C., Esty, M. L., Ochs, L., & Matheis, R. J. (2001). Flexyx neurotherapy system in the treatment of traumatic brain injury: An initial evaluation. Journal of Head Trauma Rehabilitation, 16, 260–274.

Scolnick, B. (2005). Effects of electroencephalogram biofeedback with Asperger’s syndrome. International Journal of Rehabilitation Research, 28, 159–163.

Scott, W. C., Kaiser, D., Othmer, S., & Sideroff, S. I. (2005). Effects of an EEG biofeedback protocol on a mixed substance abusing population. American Journal of Drug & Alcohol Abuse, 31, 455–469.

Sherrill, R. (2004). Effects of hemoencephalography (HEG) training at three prefrontal locations using EEG ratios at Cz. Journal of Neurotherapy, 8(3), 63–76.

Sichel, A. G., Fehmi, L. G., & Goldstein, D. M. (1995). Positive outcome with neurofeedback treatment of a case of mild autism. Journal of Neurotherapy, 1(1), 60–64.

Sime, A. (2004). Case study of trigeminal neuralgia using neurofeedback and peripheral biofeedback. Journal of Neurotherapy, 8(1), 59–71.

Siniatchkin, M., Hierundar, A., Kropp, P., Gerber, W. D., & Stephani, U. (2000). Self regulation of slow cortical potentials in children with migraine: An exploratory study. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 25, 13–32.

Smith, P. N., & Sams, M. W. (2005). Neurofeedback with juvenile offenders: A pilot study in the use of QEEG-based and analogbased remedial neurofeedback training. Journal of Neurotherapy, 9(3), 87–99.

Sokhadze, T. M., Cannon, R. L., & Trudeau, D. L. (2008). EEG biofeedback as a treatment for substance use disorders: review, rating of efficacy and recommendations for further research. Journal of Neurotherapy, 12(1), 5–43.

Steiner, N. J., Sheldrick, R. C., Gotthelf, D., & Perrin, E. C. (2011). Computer-based attention training in the schools for children with attention deficit/hyperactivity disorder: A preliminary trial. Clinical Pediatrics, 50, 615–622.

Sterman, M. B. (1973). Neurophysiological and clinical studies of sensorimotor EEG biofeedback training: Some effects on epilepsy. Seminars in Psychiatry, 5, 507–525.

Sterman, M. B. (2000). Basic concepts and clinical findings in the treatment of seizure disorders with EEG operant conditioning. Clinical Electroencephalography, 31(1), 45–55.

Sterman, M. B., Howe, R. C., & MacDonald, L. R. (1970). Facilitation of spindle-burst sleep by conditioning of electroencephalographic activity while awake. Science, 167, 1146–1148.

Sterman, M. B., LoPresti, R. W., & Fairchild, M. D. (2010). Electroencephalographic and behavioral studies of monomethylhydrazine toxicity in the cat. Journal of Neurotherapy, 14, 293–300.

Stokes, D. A., & Lappin, M. S. (2010). Neurofeedback and biofeedback with 37 migraineurs: A clinical outcome study. Behavior and Brain Functions, 6, 9.

Strehl, U. (2009). Slow cortical potentials neurofeedback. Journal of Neurotherapy, 13, 117–126.

Strehl, U., Leins, U., Gopth, G., Klinger, C., Hinterberger, T., & Birbaumer, N. (2006). Self-regulation of slow cortical potentials: A new treatment for children with attentiondeficit/hyperactivity disorder. Pediatrics, 118, 1530–1540.

Struve, F. A., Straumanis, J., & Patrick, G. (1994). Persistent topographic quantitative EEG sequelae of chronic marijuana use: A replication study and initial discriminant function analysis. Clinical Electroencephalography,25, 63–75.

Suffin, S. C., & Emory, W. H. (1995). Neurometric subgroups in attentional and affective disorders and their association with pharmaco-therapeutic outcome. Clinical Electroencephalography, 26, 1–8.

Surmeli, T., & Ertem, A. (2007). EEG neurofeedback treatment of patients with Down Syndrome. Journal of Neurotherapy, 11(1),63–68.

Surmeli, T., & Ertem, A. (2009). QEEG guided neurofeedback therapy in personality disorders: 13 case studies. Clinical EEG & Neuroscience, 40(1), 5–10.

Surmeli, T., & Ertem, A. (2010). Post-WISC–R and TOVA improvement with QEEG guided neurofeedback training in mentally retarded: A clinical case series of behavioral problems. Clinical EEG & Neuroscience, 41(1), 32–41.

Surmeli, T., Ertem, A., Eralp, E., & Kos, I. H. (2011). Obsessive compulsive disorder and the efficacy of qEEG-guided neurofeedback treatment: A case series. Clinical EEG and Neuroscience, 42, 195–201.

Surmeli, T., Ertem, E., Eralp, E., & Kos, I. H. (in press). Schizophrenia and the efficacy of qEEG-guided treatment: A clinical case series. EEG & Clinical Neuroscience.

Swanson, J. M., Elliott, G. R., Greenhill, L. L. Wigal, T., Arnold, L. E., Vitiello, B., Volkow, N. D. (2007). Effects of stimulant medication on growth rates across 3 years in the MTA follow-up. Journal of Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 46, 1015–1027.

Swensen, A. R., Birnbaum, H. G., Secnik, K., Marynchenko, M., Greenberg, P., & Claxton, A. (2003). Attention-deficit/hyperactivity disorder: Increased costs for patients and their families. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 42, 1415–1423.

Tan, G., Thornby, J., Hammond, D. C., Strehl, U., Canady, B., Arnemann, K., & Kaiser, D. K. (2009). Meta-analysis of EEG biofeedback in treating epilepsy. Clinical EEG & Neuroscience, 40, 173–179.

Tansey, M. A. (1986). A simple and a complex tic (Gilles de la Tourette’s syndrome: Their responses to EEG sensorimotor rhythm biofeedback training. International Journal of Psychophysiology, 4(2), 91–97.

Tansey, M. A. (1990). Righting the rhythms of reason: EEG biofeedback training as a therapeutic modality in a clinical office setting. Medical Psychotherapy, 3, 57–68.

Tansey, M. A. (1991a). A neurobiological treatment for migraine: The response of four cases of migraine to EEG biofeedback training. Headache Quarterly: Current Treatment and Research, pp. 90–96.

Tansey, M. A. (1991b). Wechsler (WISC–R) changes following treatment of learning disabilities via EEG biofeedback in a private practice setting. Australian Journal of Psychology, 43, 147–153.

Thatcher, R.W. (2010). Validity and reliability of quantitative electroencephalography (qEEG). Journal of Neurotherapy, 14, 122–152.

Thatcher, R. W., Moore, N., John, E. R., Duffy, F., Hughes, J. R., & Krieger, M. (1999). QEEG and traumatic brain injury: Rebuttal of the American Academy of Neurology 1997 report by the EEG and Clinical Neuroscience

Society. Clinical Electroencephalography, 30, 94–98.

Thompson, L., & Thompson, M. (1998). Neurofeedback combined with training in metacognitive strategies: Effectiveness in students with ADD. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 23, 243–263.

Thompson, L., Thompson, M., & Reid, A. (2010). Neurofeedback outcomes in clients with Asperger’s syndrome. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 35(1), 63–81.

Thompson, M., & Thompson, L. (2002). Biofeedback for movement disorders (dystonia with Parkinson’s disease): Theory and preliminary results. Journal of Neurotherapy, 6(4), 51–70.

Thornton, K. (2000). Improvement=rehabilitation of memory functioning with neurotherapy/QEEG biofeedback. Journal of Head Trauma Rehabilitation, 15, 1285–1296.

Thornton, K. E., & Carmody, D. P. (2005). Electroencephalogram biofeedback for reading disability and traumatic brain injury. Child & Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 14(1), 137–162.

Thornton, K. E., & Carmody, D. P. (2008). Efficacy of traumatic brain injury rehabilitation: Interventions of QEEG-guided biofeedback, computers, strategies, and medications. Applied Psychophysiology & Biofeedback,33, 101–124.

Tinius, T. P., & Tinius, K. A. (2001). Changes after EEG biofeedback and cognitive retraining in adults with mild traumatic brain injury and attention deficit disorder. Journal of Neurotherapy, 4(2), 27–44.

Todder, D., Levine, J., Dwolatzky, T., & Kaplan, Z. (2010). Case report: impaired memory and disorientation induced by delta band down-training over the temporal brain regions by neurofeedback treatment. Journal of Neurotherapy, 14, 153–155.

Toomim, H., & Carmen, J. (2009). Hemoencephalography: Photon-based blood flow neurofeedback.In T. H. Budzyknski, H. K.Budzynski, J. R. Evans & A. Abarbanel (Eds.),Introduction to quantitative EEG and neurofeedback:Advanced theory and applications 2nded., (pp. 169–194). New York, NY: Elsevier.

Toomim, H., Mize, W., Kwong, P. C., Toomim,M., Marsh, R., Kozlowski, G. P., Remond, A. (2004). Intentional increase of cerebral blood oxygenation using hemoencephalography (HEG). Journal of Neurotherapy, 8(3), 5–21.

Tricoci, P., Allen, J. M., Kramer, J. M., Califf, R. M., & Smith, S. C. (2009). Scientific evidence underlying the ACC=AHA clinical practice guidelines. Journal of the American Medical Association, 301, 8321–841.

Trudeau, D. L., Anderson, J., Hansen, L. M., Shagalov, D. N., Schmoller, J., Nugent, S., & Barton, S. (1998). Findings of mild traumatic brain injury in combat veterans with PTSD and a history of blast concussion. Journal of Neuropsychiatry & Clinical Neurosciences, 10, 308–313.

Tysvaer, A. T., Stroll, O. V., & Bachen, I. (1989). Soccer injuries to the brain: A neurologic and  lectroencephalographic study of former players. Acta Neurologica Scandanavia, 80, 151–156.

Vernon, D. J. (2005). Can neurofeedback training enhance performance? An evaluation of the evidence with implications for future research. Applied Psychophysiology & Biofeedback, 30, 347–364.

Vernon, D., Egner, T., Cooper, N., Compton, T., Neilands, C., Sheri, A., & Gruzelier, J. (2003). The effect of training distinct neurofeedback protocols on aspects of cognitive performance. International Journal of Psychophysiology,

47, 75–85.

Walker, J. E. (2007). A neurologist’s experience with QEEG-guided neurofeedback following brain injury. In J. R. Evans (Ed.), Handbook of neurofeedback (pp. 353–361). Binghamton, NY: Haworth.

Walker, J. E. (2008). Power spectral frequency and coherence abnormalities in patients with intractable epilepsy and their usefulness in long-term remediation of seizures using neurofeedback. Clinical EEG & Neuroscience,39, 203–204.

Walker, J. E.(2010a, Fall).Case report: Dyslexia remediated with QEEG-guided neurofeedback.NeuroConnections, p. 28.

Walker, J. E. (2010b).UsingQEEG-guided neurofeedback for epilepsy versus standardized protocols: Enhanced effectiveness? Applied Psychophysiology&Biofeedback, 35(1), 29–30.

Walker, J. E. (2011). QEEG-guided neurofeedback for recurrent migraine headaches. Clinical EEG & Neuroscience,

42(1), 59–61.

Walker, J. E., & Kozlowski, G. P. (2005). Neurofeedback treatment of epilepsy. Child & Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 14(1), 163–176.

Walker, J. E., & Norman, C. A. (2006). The neurophysiology of dyslexia: A selective review with implications for neurofeedback remediation and results of treatment in twelve consecutive cases. Journal of Neurotherapy,10(1), 45–55.

Weiler, E. W., Brill, K., Tachiki, K. H., & Schneider, D. (2001). Neurofeedback and quantitative electroencephalography. International Journal of Tinnitus, 8(2), 87–93.

Weiskopf, N., Scharnowski, F., Veit, R.,Goebel, R., Birbaumer, N. & Mathiak, K. (2004). Self-regulation of local brain activity using real-time functional magnetic resonance imaging (fMRI). Journal of Physiology, (Paris) 98, 357–373.

Weiskopf, N., Veit, R., Erb, M., Mathiak, K., Grodd, W., Goebel, R. & Birbaumer, N. (2003). Physiological self-regulation of regional brain activity using real-time functional magnetic resonance imaging (fMRI): methodology and exemplary data. Neuroimage, 19, 577–586.

Wekerle, C., & Wall, A. M. (2002). The violence and addiction equation: Theoretical and clinical issues in substance abuse and relationship violence. New York, NY: Taylor & Francis.

Wilson, S., & Cumming, I. (2009). Psychiatry in prisons. Philadelphia, PA: Jessica Kingsleys.

Wing, K. (2001). Effect of neurofeedback on motor recovery of a patient with brain injury: A case study and its implications for stroke rehabilitation. Topics in Stroke Rehabilitation, 8, 45–53.

Winterer, G., Kloppel, B., Heinz, A., Ziller, M.,Dufeu, P., Schmidt, L. G., & Hermann, W. M. (1998). Quantitative EEG (QEEG) predicts relapse in patients with chronic alcoholism and points to a frontally pronounced cerebral disturbance. Psychiatry Research, 78, 101–113.

Witte, H., Iasemidis, I. D., & Litt, B. (2003). Special issue on epileptic seizure prediction. IEEE Transactions in Biomedical Engineering, 50, 537–539.World Medical Association. (2000, October).Delcaration of Helsinki: Amended by the 52nd WMA General Assembly, Edinburgh,Scotland. Journal of the American Medical

Association, 284, 3043–3045.

Wrangler, S., Gevensleben, H., Albrecht, B.,Studer, P., Rothenberger, A., Moll, G. H.,& Heinrich, H. (2010). Neurofeedback in children with ADHD: Specific event-related potential findings of a randomized controlled trial. Clinical Neurophysiology, 122, 942–950.

Yoo, S., O’Leary, H., Fairneny, T., Chen, N.,Panych, L., Park, H. & Jolesz, F. (2006). Increasing cortical activity in auditory areas through neurofeedback functional magnetic resonance imaging. Neuroreport, 17, 1273–1278.

Zoefel, B., Huster, R. J., & Herrmann, C. S. (2010). Neurofeedback training of the upper alpha frequency band in EEG improves cognitive performance. NeuroImage, 54, 1427–1431.